نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استادیار گروه حسابداری، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه اردکان، اردکان، ایران
2 دانشیار گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد، مدیریت و حسابداری، دانشگاه یزد، یزد، ایران
3 دکتری روانشناسی، اداره آموزش و پرورش شهرستان اردکان، اردکان، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
In recent years, fluctuations in financial markets and the emergence of various investment options have drawn researchers' attention to the role of investors' psychological characteristics in financial decision-making. This study aimed to examine the impact of personality traits on the willingness to invest in both financial and parallel markets, with behavioral biases (beliefs and expectations) serving as a mediating factor. The study’s statistical sample consisted of 369 active individual investors in 2024. Data was collected using a locally standardized questionnaire and analyzed through structural equation modeling. The results indicated that personality traits influence investors' willingness to invest through their beliefs and expectations. Moreover, beliefs and expectations played a significant mediating role in the relationship between personality characteristics and investment willingness. These findings can help policymakers and financial institutions better understand investor psychology and design financial tools and services that align with investors' behavioral tendencies.
Introduction
The Efficient Market Hypothesis (EMH) posits that stock prices reflect all available information and that investors act rationally (Fama,1965). In contrast, behavioral finance theories emphasize the role of emotions and irrational behaviors in price determination, arguing that investment decisions are influenced by psychological factors such as personality, beliefs, preferences, and social interactions. These theories suggest that investors often exhibit irrational behavioral patterns (Jiang et al., 2024; Zeynivand et al., 2023).
Personality is defined as the unique patterns of thinking, believing, and behaving that characterize each individual (Baker et al., 2021). Research has shown that personality traits influence various aspects of life, including health, academic and professional success, and economic decision-making. It is therefore reasonable to conclude that these traits also affect investment decisions (Becker et al., 2012). Among the various personality theories, the Five-Factor Model, comprising openness, extraversion, neuroticism, agreeableness, and conscientiousness, is widely accepted and reflects consistent patterns in individuals' thoughts and emotions (Akhtar et al., 2018; Costa & Mccrae, 1992).
Investors' expectations and beliefs represent their overall attitudes toward the financial market (Baker & Wurgler, 2007). Previous research has demonstrated a direct link between investors’ expectations and beliefs and their decision-making processes (Haritha & Uchil, 2020). Empirical findings indicate that these factors significantly influence individual investors, affecting how they evaluate opportunities and risks (Jiang et al., 2024; Kamath et al., 2023).
According to the theoretical framework proposed by Jiang et al. (2024), investors' beliefs can be examined across three fundamental dimensions: optimistic or pessimistic expectations, beliefs about tail events, and extrapolative beliefs regarding financial markets and economic conditions.
Optimistic or pessimistic expectations refer to an investor’s outlook on the likelihood of positive or negative events in the market. Excessive optimism or pessimism can lead to exaggerated assessments of an investment’s potential, resulting in unrealistic evaluations of risk and return. For example, optimistic individuals may believe in their ability to outperform the market, making them more inclined to invest in high-risk assets.
Beliefs about tail events reflect investors' tendencies to overestimate the likelihood of rare but impactful events. Such beliefs can lead to skewed risk assessments and result in either overly aggressive or overly conservative investment behaviors, depending on whether the outlook is excessively optimistic or pessimistic.
Extrapolative beliefs describe the inclination to project past market trends into the future, even without sufficient justification. Investors with this mindset assume that current trends will persist, often ignoring the potential for sudden reversals. This cognitive bias can lead individuals to pursue high-risk investments under the assumption that upward trends will continue.
Awareness of these three belief dimensions is essential for understanding investor behavior and designing more effective investment strategies.
Given the significance of the factors outlined above, the primary objective of this research is to examine the impact of personality traits on investment decisions and to explore the mediating role of beliefs about tail events, extrapolative beliefs, and investors' expectations in this relationship. A more comprehensive exploration of these interrelationships may yield deeper insights into investors’ decision-making processes.
The central research question is: Do investors’ beliefs about the market and economic conditions mediate the relationship between personality traits and investment decisions?
Methodology
To test the hypotheses and collect research data, a 32-item standardized questionnaire, adapted from the study by Jiang et al. (2024), was used. The questionnaire consisted of sections designed to measure personality traits, investor beliefs in three areas—expectations, belief in extreme events, and beliefs about extraversion—as well as investment decisions across five different market types. The statistical population for this research included all active individual investors in financial and parallel markets.
Given the broad scope of the population and the lack of precise statistics, the sample size was determined using the method outlined in Hooman’s (2014) research, as shown in Relation (1):
Relation (1) 5q ≤ n ≤ 15q
Where q is the number of items in the questionnaire, and n is the sample size. Since the questionnaire in this study contained 32 items, 600 questionnaires were distributed via email, social media, and in person to meet the sample size threshold. After several months, 397 questionnaires were returned. Of these, 28 were discarded due to incomplete answers or responses to the “I prefer not to answer” option. Finally, considering the limitations in accessing the statistical population, the analysis was conducted using data from the remaining 369 completed questionnaires. The collected data were analyzed using descriptive statistics (via SPSS software) to present demographic information and inferential statistics (via Structural Equation Modeling with Partial Least Squares approach and AMOS software).
Findings
The results showed that extremist beliefs, extrapolative beliefs, and investor expectations had a positive and significant effect on investment decisions. Among the personality traits, extraversion had a positive and significant effect, while conscientiousness had a negative and significant effect on extremist beliefs. Openness to experience, on the other hand, had a negative and significant effect on investor expectations. Additionally, the trait of openness to experience positively and significantly influenced real estate investment decisions; agreeableness had a positive and significant effect on stock investment decisions, extraversion negatively and significantly affected all investment decisions, conscientiousness had a positive and significant effect on investment decisions in cryptocurrencies, gold, jewelry, and banking, and neuroticism negatively and significantly affected cryptocurrency investment decisions.
The results also indicated that extremist beliefs mediated the relationship between extraversion and conscientiousness and all investment decisions. Extrapolative beliefs mediated the relationship between openness to experience, extraversion, and investment decisions in cryptocurrencies, gold, and banking. Finally, investor expectations mediated the relationship between openness to experience and all investment decisions.
Conclusion and Implications
The findings of this research suggest that individuals with stronger beliefs about tail events, more pronounced extrapolative beliefs, and more optimistic expectations are generally more inclined to invest. In contrast, individuals with higher levels of extraversion and lower levels of conscientiousness are more likely to hold strong beliefs about tail events, while those with lower openness to experience tend to have more optimistic expectations.
The results also indicate that individuals high in openness to experience prefer to invest in long-term, relatively low-risk assets, such as real estate. In contrast, agreeable individuals are more inclined toward high-risk assets like stocks, while those high in extraversion generally exhibit a lower overall propensity to invest. Additionally, neurotic individuals tend to avoid high-risk investments, such as digital currencies, whereas conscientious individuals demonstrate a strong preference for low-risk assets like banks and gold.
By highlighting the psychological and behavioral factors that influence investment decisions, these findings emphasize the growing significance of behavioral concepts in capital markets. They can help policymakers and financial institutions gain a deeper understanding of investor psychology and design financial instruments and products tailored to various personality profiles and social needs.
Based on these insights, companies and organizations in financial services and investment advisory can benefit from incorporating behavioral biases—such as investors' expectations and beliefs—into their frameworks to improve the quality of financial guidance. Overall, the results of this study contribute to the development of more sophisticated and accurate models for predicting investor behavior. These models can enhance investment decision-making, inform the design of financial products suited to diverse personality traits and social contexts, and support more effective educational and advisory strategies that integrate key behavioral factors into profit-oriented investment planning.
کلیدواژهها [English]
نظریههای مالی کلاسیک مانند فرضیۀ بازار کارا[1] معتقد هستند قیمت سهام بازتابدهندۀ تمام اطلاعات موجود است و سرمایهگذاران تصمیمهای خود را بر مبنای عقلانیت کامل اتخاذ میکنند (Fama, 1965). با این حال، پژوهشهای اخیر در حوزۀ مالی رفتاری نشان دادهاند احساسها، باورها و ویژگیهای روانشناختی سرمایهگذاران میتوانند موجب انحراف از رفتار عقلایی و بروز سوگیریهای رفتاری در بازار شوند (Jiang et al., 2024؛ زینیوند و همکاران، 1402). در این رویکرد، تصمیمهای سرمایهگذاری صرفاً تابعی از عوامل اقتصادی همچون ریسک و بازده نیستند، بلکه تحت تأثیر ویژگیهای شخصیتی، باورهای ذهنی و ترجیحات فردی نیز قرار میگیرند (Ong’eta, 2021; Lan et al., 2018). برای مثال، هانگ و همکاران نشان میدهند لذت اجتماعی ناشی از بحث و گفتوگو دربارۀ سهام در تصمیمگیری سرمایهگذاران مؤثر است (Hong et al., 2004). همچنین، پاستور و همکاران نشان میدهند سرمایهگذاران علاوه بر سود، به سرمایهگذاری در شرکتهای اخلاقی و دوستدار محیطزیست نیز تمایل دارند (Pastor et al., 2021). این امر نشان میدهد عوامل غیرمالی و سوگیریهای رفتاری بر تصمیمهای سرمایهگذاری اثرگذار هستند.
پژوهشهای متعدد نشان دادهاند ویژگیهای شخصیت، به عنوان مجموعهای از الگوهای پایدار فکری و رفتاری، نقشی مهم در شکلگیری تصمیمهای مالی و سرمایهگذاری دارند (Baker et al., 2021). این ویژگیها میتوانند از طریق سوگیریهای رفتاری همچون باورها و انتظارهای سرمایهگذاران نسبت به بازار، بر تمایل به سرمایهگذاری اثرگذار باشند (Metawa et al., 2019; Baker et al., 2022). به بیان دیگر، تفاوتهای شخصیتی ممکن است از طریق تفاوت در نوع باورها و انتظارها نسبت به بازارهای مالی، به تصمیمهای متفاوت سرمایهگذاری منجر شوند (Jiang et al., 2024).
اگرچه پژوهشهای متعدد (Haritha & Uchil, 2020؛ Baker et al., 2021؛ Sachdev & Lehal, 2023؛ Jiang et al., 2024؛ آقاجانی و همکاران، 1398؛ لاجوردی و فائض، 1394) تأثیر ویژگیهای شخصیت بر تصمیمهای سرمایهگذاری را بررسی کردهاند، در ایران هنوز بررسی جامعی از نقش میانجی باورهای سرمایهگذاران در رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و تمایل به سرمایهگذاری انجام نشده است. شرایط اقتصادی و اجتماعی خاص ایران، از جمله نوسانات ارزی، تحریمهای اقتصادی و وجود بازارهای غیررسمی، همچنین ویژگیهای فرهنگی و ادراکی جامعه نسبت به ریسک و بازده، اهمیت بررسی این موضوع را دوچندان میکند.
بر این اساس، هدف پژوهش حاضر بررسی تأثیر ویژگیهای شخصیت بر تمایل به سرمایهگذاری با تأکید بر نقش میانجی باورهای سرمایهگذاران است. این پژوهش با تبیین سازوکار روانشناختی مؤثر بر تصمیمهای مالی، در پی پرکردن شکاف موجود در ادبیات مالی رفتاری ایران است. نتایج آن میتواند به درک بهتر رفتار سرمایهگذاران، طراحی ابزارهای مالی متناسب با ویژگیهای شخصیتی و بهبود تصمیمگیریهای مالی کمک کند. در ادامه، ابتدا مبانی نظری و پیشینۀ پژوهش و فرضیههای پژوهش ارائه میشوند. سپس، روششناسی و یافتهها بیان میشوند و در نهایت، پژوهش به نتیجهگیری و بحث ختم میشود.
مبانی نظری پژوهش و پیشینۀ پژوهش
بحرانهای مالی اخیر نشان دادهاند رفتارهای غیرمنطقی سرمایهگذاران نقشی مهم در نوسانات بازار دارند و فرضیۀ بازار کارا که بر عقلانیت سرمایهگذاران استوار است را به چالش میکشند (Kamath et al., 2023). این رفتارهای غیرعقلایی ریشه در تفاوتهای شخصیتی، هیجانی و باورهای ذهنی سرمایهگذاران دارند که فرایند تصمیمگیری آنها را شکل میدهند (Lo et al., 2005). پژوهشها تأیید کردهاند ویژگیهای شخصیتی به عنوان یکی از قویترین پیشبینیکنندههای رفتار مالی و سوگیریهای تصمیمگیری عمل میکنند و میتوانند نحوۀ پردازش اطلاعات، درک ریسک و تصمیمگیریهای مالی افراد را شکل دهند (Becker et al., 2012; Haritha & Uchil, 2020).
شخصیت به عنوان الگوی نسبتاً پایدار احساس، تفکر و رفتار فرد تعریف میشود (Fung & Durand, 2014). در میان نظریههای مختلف ویژگیهای شخصیت، نظریۀ «مدل پنج عاملی شخصیت»[2] که توسط کاستا و مککری معرفی شده، یکی از معتبرترین چارچوبها برای تحلیل شخصیت است (Costa & Mccrae, 1992). این مدل، شخصیت افراد را در پنج بُعد اصلی شامل گشودگی به تجربه[3]، وظیفهشناسی[4]، برونگرایی[5]، سازشپذیری[6] و روانرنجوری[7] طبقهبندی میکند. پژوهشگران بسیاری این مدل را به دلیل جامعیت و قابلیت کاربردش در مطالعههای رفتاری پذیرفتهاند (Akhtar et al., 2018). مطالعههای متعدد، از جمله پژوهشهای باریک و مانت و همچنین احمد نشان دادهاند این پنج عامل میتوانند نقشی مهم در تحلیل رفتارهای مالی و تصمیمگیری سرمایهگذاران ایفا کنند (Barrick & Mount, 1991 Ahmed, 2021;).
تصمیمهای سرمایهگذاری، علاوه بر ویژگیهای شخصیت، تحت تأثیر ترجیحها، تعاملهای اجتماعی و باورهای سرمایهگذاران قرار دارند (Jiang et al., 2024). باورهای سرمایهگذاران نگرش آنها نسبت به بازارهای مالی و شرایط اقتصادی را بازتاب میدهند و نقش کلیدی در شکلدهی به رفتارهای معاملاتی دارند (Baker & Wurgler, 2007) و بر جریان نقدی آتی و ریسک سرمایهگذاری اثرگذار هستند و همچنین، ممکن است به حبابهای بازار و نوسانهای قیمت منجر شوند (Shu & Chang, 2015). این باورها بازتابدهندۀ خلقوخو، اعتمادبهنفس و انتظارهای سرمایهگذاران هستند و بر تصمیمگیریهای آنها اثر میگذارند. تفاوت در باورها ممکن است باعث واکنشهای غیرمنطقی به اخبار مالی و انحراف از تصمیمهای بهینه شود (Jiang et al., 2024).
پژوهشهای تجربی متعددی ارتباط مستقیم باورهای سرمایهگذاران با تصمیمهای آنها را تأیید کردهاند (Sachdev & Lehal, 2023). این پژوهشها نشان میدهند باورها و نگرشهای متفاوت سرمایهگذاران آنها را مستعد اشتباههای معاملهای، رفتارهای تهاجمی، سرمایهگذاری خودسرانه، دلباختگی به یک سهم، خرید بدون ارزیابی، پیروی از دیگران، نسبتدادن موفقیت به تواناییهای فردی و شکست به عوامل بیرونی، انتخاب بازار بر اساس سوابق گذشته و نگهداری سرمایهگذاریهای زیانده میکنند (De Bondt et al., 2013؛ Bashir et al., 2013؛ باری و همکاران، ۱۳۹۸).
از طرفی، یافتههای گیگلیو و همکاران نشان میدهد باورهای افراد به طرزی جالب توجه تحت تأثیر ویژگیهای شخصیتی و روانشناختی آنها قرار دارند، در حالیکه متغیرهای جمعیتشناختی نقش کمتری ایفا میکنند (Giglio et al., 2021). در همین راستا، پژوهش ژیانگ و همکاران نیز بر اهمیت ویژگیهای شخصیتی در تبیین باورهای افراد تأکید دارد و بیان میکند تفاوتهای فردی در باورها ریشه در شخصیت افراد دارد و میتواند تمایلات پایدار به خوشبینی یا بدبینی را در برخی از افراد توضیح دهد. این پژوهشها نقش برجستۀ ویژگیهای شخصیتی را در شکلگیری نگرشها و باورها برجسته و آنها را به عنوان کلید درک تفاوتهای فردی در باورها معرفی میکنند (Jiang et al., 2024). بر این اساس، میتوان نتیجه گرفت ویژگیهای شخصیتی از طریق تأثیر غیرمستقیم بر باورهای رفتاری، بر تصمیمگیریهای سرمایهگذاری تأثیر میگذارند. متاوا و همکاران نقش میانجی باورهای سرمایهگذار را در رابطۀ بین متغیرهای جمعیتشناختی و تصمیمگیریهای مالی تأیید کردهاند (Metawa et al., 2019). همچنین، بیکر و همکاران نیز تأثیر ویژگیهای شخصیت بر سوگیریهای رفتاری از جمله باورهای سرمایهگذار را بررسی و ارتباطی معنادار میان برخی از ابعاد شخصیت و این باورها گزارش کردهاند (Baker et al., 2022). کامیابی و محسنی ملکی (1403) نیز در پژوهش خود نشان دادند میان برخی از ابعاد ویژگیهای شخصیت و تخصیص داراییها رابطهای معنادار وجود دارد که از طریق باورها و اعتقادات سرمایهگذاران قابل تفسیر است.
بر اساس چارچوب نظری ژیانگ و همکاران، باورهای سرمایهگذاران از سه بُعد اصلی شامل باورهای افراطی، باورهای برونیابانه و انتظارات خوشبینانه و بدبینانه تشکیل میشوند. باورهای افراطی به بیشبرآورد یا کمبرآورد احتمال وقوع رویدادهای مالی آینده اشاره دارند و میتوانند بر نحوۀ ارزیابی ریسک اثرگذار باشند. این باورها تحت تأثیر ویژگیهای شخصیتی سرمایهگذاران شکل میگیرند و بازتابدهندۀ تفاوتهای فردی در پردازش و تفسیر اطلاعات مالی هستند. ویژگیهای شخصیتی با تأثیرگذاری بر چارچوبهای شناختی افراد، زمینۀ شکلگیری خوشبینی یا بدبینی افراطی نسبت به پیامدهای سرمایهگذاری را فراهم میکنند. از این دیدگاه، تأثیر ویژگیهای شخصیتی بر تصمیمهای سرمایهگذاری به صورت غیرمستقیم و از طریق باورهای افراطی اعمال میشود. باورهای افراطی به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ میان ویژگیهای شخصیتی و تمایل به سرمایهگذاری را تبیین میکنند. خوشبینی افراطی ممکن است به پذیرش سطوح بالاتر ریسک منجر شود، در حالی که بدبینی افراطی ممکن است رفتارهای محافظهکارانه را تقویت کند. در مجموع، باورهای افراطی یکی از سازوکارهای شناختی مؤثر در انتقال اثر ویژگیهای شخصیتی به تصمیمهای سرمایهگذاری محسوب میشوند (Jiang et al., 2024).
با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ اصلی اول به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ اصلی 1: باورهای افراطی سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
گشودگی به تجربه، با کنجکاوی ذهنی، خلاقیت، انعطافپذیری شناختی و پذیرش نوآوری و عدم قطعیت همراه است (Durand et al., 2008). شواهد پژوهشی نشان میدهد افرادی که از سطحی بالاتر از گشودگی به تجربه برخوردار هستند، گرایش بیشتری به سرمایهگذاری در افقهای زمانی بلندمدت و نیز داراییهای پرریسکتری همچون سهام دارند (Jiang et al., 2024؛ Mayfield et al., 2008؛ Rizvi & Fatima, 2015؛ ناطق گلستان و زینبی، 1400). افزون بر این، یافتههای کامات و همکاران (Kamath et al., 2023) و پوراسکندر رضیآباد و همکاران (1403) نشان میدهد این ویژگی شخصیتی بر تصمیمگیریهای سرمایهگذاری، چه در کوتاهمدت و چه در بلندمدت، اثری معنادار دارد. با این حال، تأثیر گشودگی به تجربه بر تمایل به سرمایهگذاری صرفاً مستقیم نیست، بلکه از طریق شکلدهی به باورهای شناختی و انتظارات سرمایهگذاران نیز اعمال میشود. پژوهشهای تجربی حاکی از آن است که برخی از ویژگیهای شخصیتی، از جمله گشودگی به تجربه، با ابعاد مختلف باورهای سرمایهگذار ارتباطی تنگاتنگ دارند (Jiang et al., 2024؛ کامیابی و محسنی ملکی، 1403). به طور ویژه، افراد با گشودگی به تجربۀ زیاد، به دلیل پذیرش بیشتر عدم قطعیت و تمایل به مواجهه با موقعیتهای جدید، نسبت به نوسانات شدید بازار حساستر هستند و احتمال وقوع رویدادهای غیرمنتظره و افراطی (چه صعودی و چه نزولی) را بیش از سایرین برآورد میکنند. این امر میتواند به شکلگیری باورهای افراطی دربارۀ آیندۀ بازار منجر شود؛ در نتیجه، گشودگی به تجربه از طریق تأثیرگذاری بر باورهای افراطی به طور غیرمستقیم تمایل آنان به سرمایهگذاری و انتخاب نوع دارایی را تحت تأثیر قرار میدهد (Jiang et al., 2024).
با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 1-1 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 1-1: باورهای افراطی سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی گشودگی به تجربه و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
برونگرایی با تمایل زیاد به تعامل اجتماعی، انرژی روانی و خوشبینی همراه است و افراد برونگرا معمولاً گرایش بیشتری به خلاقیت دارند و از سطحی بالاتر از ریسکپذیری برخوردار هستند (Ozer & Mutlu, 2019). پژوهشها نشان دادهاند این ویژگی شخصیتی با تمایل بیشتر به سرمایهگذاری در بازار سهام و سرمایهگذاریهای بلندمدت مرتبط است (Mayfield et al., 2008؛ Kamath et al., 2023؛ میربزرگی و همکاران، 1401). افزون بر این، کائور و گوئل (Kaur & Goel, 2022) و ابراهیمی لیفشاگرد و همکاران (1398) در مطالعات خود تأیید کردهاند برونگرایی تأثیری مثبت و معنادار بر عملکرد سرمایهگذاران دارد. با این حال، تأثیر برونگرایی بر تمایل به سرمایهگذاری را میتوان از طریق مجموعهای از سازوکارهای شناختی و رفتاری نیز تبیین کرد. برای نمونه، افراد برونگرا به دلیل سطح بالاتر اعتمادبهنفس و خوشبینی، بیش از سایرین مستعد شکلگیری باورهای افراطی در ارزیابی اطلاعات مالی هستند؛ به گونهای که بازدههای آتی بازار را بیش از سطح واقعی ارزیابی میکنند و ریسکهای موجود را کمتر از واقع تخمین میزنند. چنین باورهایی موجب ارزیابی غیرواقعبینانه از فرصتها و تهدیدهای سرمایهگذاری میشوند و در نتیجه، تمایل به پذیرش ریسک و ورود به سرمایهگذاریهای پرریسک را افزایش میدهند (Jiang et al., 2024). بر این اساس، باورهای افراطی به عنوان یک متغیر میانجی، نقشی مهم در تبیین رابطۀ بین ویژگی برونگرایی و تمایل به سرمایهگذاری ایفا میکنند. با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 2-1 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 1-2: باورهای افراطی سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی برونگرایی و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
وظیفهشناسی بازتابدهندۀ نظم، مسئولیتپذیری و احتیاط در تصمیمگیری است (Ozer & Mutlu, 2019). این ویژگی معمولاً با رفتارهای مالی محافظهکارانهتر و تمایل کمتر به پذیرش ریسک همراه است (Kaur & Goel, 2022; Akhtar et al., 2018). شواهد تجربی نشان میدهد این ویژگی شخصیتی تأثیری منفی و معنادار بر تصمیمگیریهای سرمایهگذاری کوتاهمدت دارد (Kamath et al., 2023؛ لاجوردی و فائض، 1394). با این حال، تأثیر وظیفهشناسی بر تمایل به سرمایهگذاری صرفاً به صورت مستقیم قابل تبیین نیست، بلکه از طریق سازوکارهای شناختی و رفتاری متعددی منتقل میشود (Baker et al., 2021 Lin, 2011;) و به عنوان یک عامل کلیدی در درک تفاوتهای فردی در باورهای سرمایهگذاران شناخته میشود (Jiang et al., 2024). افراد وظیفهشناس به دلیل گرایش به برنامهریزی، کنترل هیجانات و ارزیابی دقیق اطلاعات، معمولاً کمتر در معرض شکلگیری باورهای افراطی قرار دارند و بازدهها و ریسکهای بازار را واقعبینانهتر برآورد میکنند (Akhtar et al., 2018). این ویژگی موجب تضعیف ارزیابیهای افراطی از بازدههای آتی و کاهش تمایل به سرمایهگذاریهای پرریسک میشود. با این حال، پژوهشها نشان میدهند حتی افراد وظیفهشناس نیز ممکن است در شرایط خاص بازار یا در مواجهه با اطلاعات ناقص، دچار باورهای افراطی شوند؛ باورهایی که ممکن است ارزیابی ریسک را به طور نادرست تحت تأثیر قرار دهند و رفتار سرمایهگذاری آنها را تعدیل کنند (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 1-3 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 1-3: باورهای افراطی سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی وظیفهشناسی و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
سازشپذیری به تمایل فرد به همکاری، همدلی و ملاحظۀ دیگران اشاره دارد و بازتابدهندۀ گرایش به رفتارهای اجتماعی هماهنگ و اجتناب از تعارض است (Camgoz et al., 2017). این ویژگی شخصیتی معمولاً با رفتارهای مالی محافظهکارانهتر و تمایل کمتر به پذیرش ریسک همراه است (ابراهیمی لیفشاگرد و همکاران، 1398؛ Sachdev & Lehal, 2023؛ Joyce & Yien, 2013). شواهد تجربی نشان میدهد سازشپذیری ممکن است تأثیری منفی و معنادار بر عملکرد سرمایهگذاران داشته باشد (Kaur & Goel, 2022 Akhtar et al., 2018;). هرچند برخی از مطالعات نیز حاکی از آن است که این ویژگی از طریق تأثیرگذاری بر نوع سرمایهگذاری و تحمل ریسک، ممکن است اثری مثبت و معنادار بر رفتار سرمایهگذاری داشته باشد (لاجوردی و فائض، 1394؛ گنجی و همکاران، 1403)، تأثیر سازشپذیری بر تمایل به سرمایهگذاری را میتوان از طریق سازوکارهای شناختی و انتظاری سرمایهگذاران نیز تبیین کرد. افراد با سطح بالای سازشپذیری، به دلیل گرایش به احتیاط، اجتناب از تعارض و توجه بیشتر به پیامدهای منفی تصمیمها، معمولاً کمتر در معرض شکلگیری باورهای افراطی قرار میگیرند؛ امری که به ارزیابی واقعبینانهتر ریسک و بازده منجر میشود (Sachdev & Lehal, 2023). از این رو، باورهای افراطی سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی کلیدی نقشی تعیینکننده در تبیین چگونگی اثرگذاری ویژگی سازشپذیری بر تمایل به سرمایهگذاری ایفا میکنند. با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 1-4 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 1-4: باورهای افراطی سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی سازشپذیری و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
روانرنجوری بازتابدهندۀ اضطراب، نگرانی، بدبینی و ناپایداری هیجانی است و فرد روانرنجور به عنوان شخصی تعریف میشود که نسبت به دیگران احساساتیتر، غیرقابل پیشبینیتر و عصبیتر است (Oehler et al., 2018). پژوهشها نشان میدهند افراد با سطح بالای روانرنجوری تمایل کمتری به پذیرش ریسک و سرمایهگذاری در سهام دارند (Jiang et al., 2024؛ میربزرگی و همکاران، 1401). یکی از مسیرهای اصلی این اثر، شکلگیری باورهای افراطی در سرمایهگذاران است؛ این باورها میتوانند ارزیابیهای نادرست از ریسک را افزایش و تصمیمهای مالی را تحت تأثیر قرار دهند. به طور مشخص، افراد روانرنجور، به دلیل ضعف در مهارتهای شناختی و تحلیلی، در زمان سقوط بازار، ریسک را بیشازحد و در زمان سودآوری، ریسک را کمتر از حد واقعی برآورد میکنند (Pak & Mahmood, 2015). به این ترتیب، روانرنجوری از طریق افزایش باورهای افراطی به عنوان یک سازوکار میانجی، تأثیر منفی خود را بر تمایل سرمایهگذاران به ورود به سرمایهگذاریهای پرریسک اعمال و مسیر اثرگذاری این ویژگی شخصیتی بر تصمیمهای سرمایهگذاری را تبیین میکند. با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 5-1 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 1-5: باورهای افراطی سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی روانرنجوری و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
باورهای برونیابانه به تمایل افراد برای تعمیم الگوها و روندهای گذشته به آینده اشاره دارند. این باورها فرایندی را توصیف میکنند که طی آن، افراد، بدون اتکا به شواهد کافی مبنی بر تداوم روندها، تغییرات گذشتهای مانند افزایش یا کاهش قیمت سهام در یک دورۀ مشخص را به آینده تعمیم میدهند. افرادی که دارای چنین باورهایی هستند، معمولاً تصور میکنند اگر قیمت سهام در سال گذشته نوساناتی جالب توجه را تجربه کرده است، این نوسانات در سال آینده نیز ادامه خواهند یافت. این نگرش موجب میشود افراد بازار را به عنوان سیستمی ثابت و قابل پیشبینی تلقی کنند. چنین سوگیری شناختی ممکن است به اعتماد بیشازحد به روندهای گذشته منجر شود و توانایی افراد در پیشبینی تغییرات آتی بازار را تضعیف کند. پیامد این نوع باور، به ویژه در حوزۀ تصمیمگیریهای سرمایهگذاری، ممکن است مخاطرهآمیز باشد؛ زیرا افراد با فرض تداوم روندهای پیشین، ممکن است به سمت سرمایهگذاریهای پرریسک گرایش پیدا کنند (Jiang et al., 2024). افزون بر این، ویژگیهای شخصیتی میتوانند زمینهساز شکلگیری باورهای برونیابانه شوند و افراد را به سمت الگوهایی خاص از تصمیمگیری مالی سوق دهند؛ از جمله ترجیح سرمایهگذاری در بازارهایی که روندهای گذشته در آنها بهوضوح قابل مشاهده هستند. این باورها نقشی اساسی در شکلگیری سوگیریهای رفتاری مانند رفتار گلهوار، اعتمادبهنفس بیشازحد و لنگرانداختن ایفا میکنند (Barber & Odean, 1999; De Bondt et al., 2013). بر اساس این مبانی نظری، باورهای برونیابانه به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ میان ویژگیهای شخصیتی و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ اصلی دوم به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ اصلی 2: باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
افراد با گشودگی به تجربۀ زیاد تمایل دارند روندها و الگوهای گذشته بازار را به آینده تعمیم دهند و بر اساس آنها پیشبینی انجام دهند؛ امری که بیانگر باورهای برونیابانۀ قویتر در میان آنان است (دارای باورهای برونیابانۀ قویتر). در نتیجه، گشودگی به تجربه از طریق تأثیرگذاری بر باورهای برونیابانه به طور غیرمستقیم تمایل آنان به سرمایهگذاری و انتخاب نوع دارایی را تحت تأثیر قرار میدهد (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 2-1 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 2-1: باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی گشودگی به تجربه و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
باورهای برونیابانه به تمایل سرمایهگذاران برای تعمیم روندهای گذشته بازار به آینده اشاره دارند. افراد برونگرا، به دلیل هیجانخواهی و نگرش مثبت به تغییرها، بیش از سایرین به استمرار روندهای صعودی بازار باور دارند و اطلاعات اخیر را به طور افراطی تعمیم میدهند. این نوع پردازش شناختی موجب میشود سرمایهگذاران برونگرا احتمال تداوم بازدههای مثبت را زیاد بدانند و احتمال تغییر جهت بازار را نادیده بگیرند (Jiang et al., 2024). در نتیجه، باورهای برونیابانه نیز به عنوان یک متغیر میانجی مهم، نقشی مؤثر در تقویت رابطۀ بین برونگرایی و تمایل به سرمایهگذاری ایفا میکنند. با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 2-2 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 2-2: باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی برونگرایی و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
علاوه بر این، وظیفهشناسی با تضعیف باورهای برونیابانه مرتبط است؛ به این معنا که افراد وظیفهشناس کمتر تمایل دارند روندهای گذشتۀ بازار را بدون تحلیل به آینده تعمیم دهند و نسبت به پایداری بازدههای اخیر دیدگاهی محتاطانهتر دارند (Baker et al., 2021 Lin, 2011;). از این رو، باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران نیز به عنوان متغیرهای میانجی مهم، نقشی تعیینکننده در تبیین نحوۀ اثرگذاری وظیفهشناسی بر تمایل به سرمایهگذاری ایفا میکنند. با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 2-3 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 2-3: باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی وظیفهشناسی و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
سازشپذیری ممکن است با تضعیف باورهای برونیابانه مرتبط باشد؛ به این معنا که افراد سازشپذیر کمتر تمایل دارند روندهای گذشته بازار را بدون تحلیل به آینده تعمیم دهند و در پیشبینی شرایط آتی، دیدگاهی محتاطانهتر اتخاذ میکنند (Jiang et al., 2024). از این رو، باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی کلیدی، نقشی تعیینکننده در تبیین چگونگی اثرگذاری ویژگی سازشپذیری بر تمایل به سرمایهگذاری ایفا میکنند. با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 2-4 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 2-4: باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی سازشپذیری و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
روانرنجوری با باورهای برونیابانه مرتبط است؛ به این معنا که افراد روانرنجور تمایل دارند بازدههای گذشته را بدون تحلیل دقیق به آینده تعمیم دهند و به صورت غیرمنطقی به بازگشت قیمتها به میانگین بلندمدت باور داشته باشند. به این ترتیب، روانرنجوری از طریق افزایش باورهای برونیابانه به عنوان یک سازوکار میانجی، تأثیر منفی خود را بر تمایل سرمایهگذاران به ورود به سرمایهگذاریهای پرریسک اعمال و مسیر اثرگذاری این ویژگی شخصیتی بر تصمیمهای سرمایهگذاری را تبیین میکند (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 5-2 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 2-5: باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی روانرنجوری و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
انتظارهای خوشبینانه یا بدبینانه به نگرش کلی سرمایهگذاران نسبت به احتمال وقوع رویدادهای مثبت یا منفی در بازارهای مالی اشاره دارند. خوشبینی یا بدبینی ممکن است موجب بزرگنمایی جنبههای مثبت یا منفی سرمایهگذاری شود و در نتیجه، به ارزیابی غیرواقعبینانۀ ریسک و بازده منجر شود. افراد خوشبین معمولاً به توانایی خود در پیشیگرفتن از بازار و کنترل پیامدهای سرمایهگذاری باور دارند و به همین دلیل، تمایل بیشتری به سرمایهگذاری در داراییهای پرریسک از خود نشان میدهند. در مقابل، افراد بدبین معمولاً احتمال زیان را بیشازحد برآورد میکنند و رویکردهایی محافظهکارانهتر اتخاذ میکنند (Jiang et al., 2024). شواهد تجربی نیز این سازوکار را تأیید میکند. پژوهش درخشنده و احمدی (1396) تأثیر باورهای خوشبینانه و بدبینانۀ سرمایهگذاران بر روند معاملات و قیمتهای بازار را نشان داد. همچنین، فخیمی و همکاران (1402) بیان کردند خوشبینی، بدبینی و تمایلات مثبت و منفی سرمایهگذاران نقشی معنادار در توضیح ارزش افزودۀ ایجادشده بر اساس حجم معاملات صندوقهای سرمایهگذاری دارند. این یافتهها حاکی از آن است که انتظارات خوشبینانه و بدبینانه کانالی هستند که از طریق آنها، ویژگیهای شخصیتی به تصمیمها و رفتارهای مالی قابل مشاهده منتقل میشوند. شکلگیری این انتظارات خوشبینانه یا بدبینانه به طرزی معنادار تحت تأثیر ویژگیهای شخصیتی سرمایهگذاران قرار دارد. ویژگیهای شخصیتی به عنوان صفات نسبتاً پایدار، چارچوبهای ادراکی و هیجانی افراد را در مواجهه با اطلاعات بازار تعیین میکنند و بر نحوۀ تفسیر اخبار، تجربههای گذشته و عدم اطمینانهای آینده اثر میگذارند. از این رو، ویژگیهای شخصیتی مستقیماً به رفتار سرمایهگذاری منجر نمیشوند، بلکه ابتدا نگرش کلی فرد نسبت به آیندۀ بازار را در قالب انتظارات خوشبینانه یا بدبینانه شکل میدهند. بر این اساس، میتوان استدلال کرد انتظارهای خوشبینانه و بدبینانه به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ میان ویژگیهای شخصیتی و تمایل به سرمایهگذاری را تبیین میکنند. این باورها با جهتدهی به ارزیابیهای ذهنی سرمایهگذاران از ریسک و بازده، نقشی مهم در شکلگیری تصمیمگیریهای سرمایهگذاری و الگوهای رفتاری آنها ایفا میکنند (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ اصلی سوم به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ اصلی 3: انتظارهای خوشبینانه یا بدبینانۀ سرمایهگذاران بین ویژگیهای شخصیت و تمایل به سرمایهگذاری نقش میانجیگری ایفا میکنند.
افراد با گشودگی به تجربۀ زیاد، به دلیل پذیرش بیشتر عدم قطعیت و تمایل به مواجهه با موقعیتهای جدید، نسبت به نوسانات شدید بازار حساستر هستند و احتمال وقوع رویدادهای غیرمنتظره و افراطی (چه صعودی و چه نزولی) را بیش از سایرین برآورد میکنند. این امر ممکن است به شکلگیری باورهای افراطی دربارۀ آیندۀ بازار منجر شود. علاوه بر این، این افراد تمایل دارند روندها و الگوهای گذشتۀ بازار را به آینده تعمیم دهند و بر اساس آنها پیشبینی انجام دهند؛ امری که بیانگر باورهای برونیابانۀ قویتر در میان آنان است (دارای باورهای برونیابانۀ قویتر). چنین باورهایی، بسته به برداشت فرد از شرایط بازار، ممکن است به شکلگیری انتظارات خوشبینانه یا بدبینانه نسبت به بازدهی آینده منجر شوند. در نتیجه، گشودگی به تجربه از طریق تأثیرگذاری بر باورهای افراطی، باورهای برونیابانه و انتظارات سرمایهگذاران، به طور غیرمستقیم تمایل آنان به سرمایهگذاری و انتخاب نوع دارایی را تحت تأثیر قرار میدهد (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 3-1 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 3-1: انتظارهای خوشبینانه یا بدبینانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی گشودگی به تجربه و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهد.
در نهایت، ویژگی برونگرایی به طرزی معنادار با شکلگیری انتظارات خوشبینانه نسبت به آیندۀ بازارهای مالی مرتبط است؛ به گونهای که افراد برونگرا معمولاً سودهای احتمالی را بیشتر و احتمال افت یا زیان را کمتر پیشبینی میکنند، در حالی که انتظارات بدبینانه در آنها ضعیفتر است (Fung & Durand, 2014; Pak & Mahmood, 2015). این الگوی انتظارات، از طریق افزایش جذابیت ذهنی سرمایهگذاری و کاهش ادراک ریسک، تمایل به سرمایهگذاری را تقویت میکند. بنابراین، انتظارات خوشبینانه و بدبینانه میتوانند به عنوان متغیرهای میانجی مکمل، مسیر اثرگذاری برونگرایی بر تمایل به سرمایهگذاری را توضیح دهند (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 3-23 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 3-2: انتظارهای خوشبینانه یا بدبینانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی برونگرایی و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
علاوه بر این، وظیفهشناسی با تضعیف باورهای برونیابانه مرتبط است؛ به این معنا که افراد وظیفهشناس کمتر تمایل دارند روندهای گذشتۀ بازار را بدون تحلیل به آینده تعمیم دهند و نسبت به پایداری بازدههای اخیر، دیدگاهی محتاطانهتر دارند (Baker et al., 2021 Lin, 2011;). این رویکرد تحلیلی احتمال شکلگیری انتظارات خوشبینانه افراطی را کاهش میدهد و در مقابل، موجب تقویت انتظارات واقعبینانه یا حتی بدبینانه نسبت به آیندۀ بازار میشود. از این رو، انتظارات خوشبینانه و بدبینانۀ سرمایهگذاران نیز به عنوان متغیرهای میانجی مهم، نقشی تعیینکننده در تبیین نحوۀ اثرگذاری وظیفهشناسی بر تمایل به سرمایهگذاری ایفا میکنند (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 3-3 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 3-3: انتظارهای خوشبینانه یا بدبینانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی وظیقهشناسی و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
افراد با سازشپذیری کم ممکن است در مواجهه با اطلاعات اقتصادی و مالی، نگرشهایی بدبینانهتر اتخاذ کنند و انتظارات منفیتری نسبت به بازده آتی سهام، رشد اقتصادی و حتی نرخ تورم داشته باشند. علاوه بر این، سازشپذیری ممکن است با تضعیف باورهای برونیابانه مرتبط باشد؛ به این معنا که افراد سازشپذیر کمتر تمایل دارند روندهای گذشتۀ بازار را بدون تحلیل به آینده تعمیم دهند و در پیشبینی شرایط آتی، دیدگاهی محتاطانهتر اتخاذ میکنند. این الگوی شناختی موجب کاهش شکلگیری انتظارات خوشبینانۀ افراطی و در مقابل، تقویت انتظارات واقعبینانه یا بدبینانه نسبت به آیندۀ بازار میشود. از این رو، انتظارات خوشبینانه و بدبینانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی کلیدی، نقشی تعیینکننده در تبیین چگونگی اثرگذاری ویژگی سازشپذیری بر تمایل به سرمایهگذاری ایفا میکنند (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 3-4 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 3-4: انتظارهای خوشبینانه یا بدبینانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی سازشپذیری و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
افراد روانرنجور تمایل دارند بازدههای گذشته را بدون تحلیل دقیق به آینده تعمیم دهند و به صورت غیرمنطقی به بازگشت قیمتها به میانگین بلندمدت باور داشته باشند. این ویژگی باعث میشود آنها نسبت به زیانهای احتمالی حساستر و ریسکگریزتر باشند و پس از دورههای رشد یا کاهش شدید بازار، انتظار بازگشت به حالت عادی داشته باشند؛ در نتیجه، پیشبینیهای این افراد بدبینانه است، بازده سهام و رشد اقتصادی آتی را کمتر برآورد میکنند و احتمال وقوع سقوط بازار و تورم را بیشتر تخمین میزنند. به این ترتیب، روانرنجوری با شکلدهی انتظارات بدبینانه، به عنوان یک سازوکار میانجی، تأثیر منفی خود را بر تمایل سرمایهگذاران به ورود به سرمایهگذاریهای پرریسک اعمال و مسیر اثرگذاری این ویژگی شخصیتی بر تصمیمهای سرمایهگذاری را تبیین میکند (Jiang et al., 2024). با توجه به مطالب بالا، فرضیۀ فرعی 3-5 به شرح زیر بیان میشود:
فرضیۀ فرعی 3-5: انتظارهای خوشبینانه یا بدبینانۀ سرمایهگذاران به عنوان متغیر میانجی، رابطۀ بین ویژگی روانرنجوری و تمایل به سرمایهگذاری را تحت تأثیر قرار میدهند.
روش پژوهش
پژوهش حاضر که در سال 1403 انجام شده، از نظر هدف کاربردی و از نظر روش گردآوری دادهها توصیفی-پیمایشی و به لحاظ بازۀ زمانی مقطعی بوده است. دادههای اولیه با ترکیبی از روشهای کتابخانهای (مطالعۀ ادبیات و پیشینۀ پژوهش) و میدانی (استفاده از پرسشنامه) جمعآوری شدند.
جامعۀ آماری این پژوهش شامل کلیۀ سرمایهگذاران حقیقی فعال در بازارهای مالی (سهام و بانک) و موازی (ارزهای دیجیتال، طلا و املاک) بوده است. برای گردآوری دادهها، از پرسشنامۀ استاندارد 32پرسشی اقتباسشده از پژوهش ژیانگ و همکاران (Jiang et al., 2024) استفاده شد. این پرسشنامه شامل بخشهایی برای سنجش متغیر مستقل ویژگیهای شخصیت (شامل پنج بُعد برونگرایی، گشودگی به تجربه، وظیفهشناسی، روانرنجوری و سازشپذیری) است که هر بُعد با استفاده از چهار پرسش و در مجموع 20 پرسش اندازهگیری میشود. پاسخگویی به این پرسشها بر اساس طیف پنجدرجهای لیکرت از کاملاً نادرست (1) تا کاملاً درست (5) انجام شد. متغیر میانجی باورهای سرمایهگذاران نیز در سه جنبۀ انتظارها، باورهای افراطی و باورهای برونیابانه مورد سنجش قرار میگیرد. این بخش شامل هفت پرسش است که سه پرسش آن انتظارهای سرمایهگذار نسبت به بازده بازار سهام، رشد تولید ناخالص ملی و نرخ تورم در سال آینده را اندازهگیری میکنند و پاسخها بهترتیب بر اساس مقیاس امتیازدهی 1 تا 8، 1 تا 4 و 5 تا 1 دستهبندی شدهاند. در مجموع، هرچه امتیاز افراد بالاتر باشد، نشاندهندۀ انتظارهایی خوشبینانهتر از سوی آنها است. دو پرسش آن باورهای افراطی سرمایهگذاران (تعیین احتمال بازده سهام بیش از 20 درصد یا کمتر از 20 درصد در سال آینده) را مورد سنجش قرار میدهند که امتیازدهی به این پرسشها در مقیاسی از 0 تا 10 انجام شده است و دادهها بر اساس چارکها تقسیمبندی شدهاند. در این چارکبندی، افرادی که امتیاز آنها در چارک اول یا چهارم قرار دارد، به عنوان دارندگان باورهای افراطی شناسایی میشوند. بر این اساس، یک متغیر دوتایی (صفر و یک) تعریف شده است که مقدار 1 به پاسخدهندگانی اختصاص مییابد که در چارکهای اول یا چهارم قرار دارند، و مقدار 0 به سایرین (چارک دوم و سوم) که باورهای میانهرو دارند. دو پرسش پایانی نیز باورهای سرمایهگذاران دربارۀ روند تغییرهای قیمت سهام نسبت به گذشته را مورد سنجش قرار میدهند و مشخص میکنند آیا آنها تداوم یا عدم تداوم این روند را در آینده پیشبینی میکنند (باورهای برونیابانه). امتیازدهی این بخش از 1 تا 4 انجام شده که امتیاز بالاتر نشاندهندۀ باور برونیابانۀ بیشتر سرمایهگذاران است. متغیر وابستۀ تمایل به سرمایهگذاری نیز شامل پنج پرسش مربوط به تمایل به سرمایهگذاری در سهام، ارز دیجیتال، طلا، ملک و بانک است که پاسخدهی به آنها بر اساس طیف پنجدرجهای از «تمایلی به پاسخگویی ندارم» امتیاز 0 تا «بین ۷۵ تا ۱۰۰ درصد» امتیاز 4 انجام میشود.
با توجه به متفاوتبودن محیط سرمایهگذاری در ایران، پرسشهای مربوط به متغیر تمایل به سرمایهگذاری با نظر پنج نفر از اساتید متخصص در حوزۀ مدیریت مالی و حسابداری بومیسازی شدند و پایایی پرسشنامه با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ و روایی آن با استفاده از نسبت روایی محتوا (CVR)[8]، ارائهشده توسط لاوشه (Lawshe, 2006)، بررسی شد که هر دو تأیید شدند. طبقهبندی متداول برای پرسشهای مرتبط با متغیر تمایل به سرمایهگذاری بر اساس پژوهشهای داخلی، از جمله پژوهشهای حیدری و همکاران (1388) و اسلامی بیدگلی و بیگدلو (1385) انجام شده است. در نهایت، پرسشنامۀ یادشده از طریق ایمیل، شبکههای اجتماعی و حضوری در اختیار سرمایهگذاران فعال در بازارهای مالی یا بازارهای موازی قرار گرفت. انتخاب نمونه به صورت نمونهگیری غیراحتمالی در دسترس انجام شد. با توجه به گستردگی جامعه و عدم دسترسی به آمار دقیق آنها، برای تعیین تعداد نمونه از پژوهش هومن (1397) به شرح رابطۀ (1) استفاده شده است:
رابطۀ (1)
که در آن، q تعداد گویههای پرسشنامه و n حجم نمونه است. از آنجا که تعداد گویههای پرسشنامه در پژوهش حاضر 32 گویه است، به منظور رعایت آستانۀ بالا در تعیین حجم نمونه، 600 پرسشنامه از طریق ایمیل، شبکههای اجتماعی و به صورت حضوری توزیع شدند. پس از گذشت چندین ماه، 397 پرسشنامه بازگردانده شدند که از این تعداد، 28 پرسشنامه به دلیل عدم پاسخگویی به برخی از پرسشها و انتخاب گزینۀ «تمایلی به پاسخگویی ندارم» در پاسخها، از تحلیل کنار گذاشته شدند. در نهایت، با در نظر گرفتن محدودیتهای دسترسی به جامعۀ آماری، تحلیل بر روی دادههای 369 پرسشنامۀ باقیمانده انجام شد. برای اطمینان از اعتبار ابزار اندازهگیری، روایی محتوای پرسشنامه از طریق نظر متخصصان تأیید و پایایی آن با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ (Cronbach, 1951) در سطح قابل قبول ارزیابی شد. دادههای جمعآوریشده با استفاده از روشهای آمار توصیفی (توسط نرمافزار SPSS) برای ارائۀ اطلاعات جمعیتشناختی و آمار استنباطی (توسط روش مدلسازی معادلات ساختاری با رویکرد حداقل مربعات جزئی و نرمافزار AMOS) تحلیل شدند. روش مدلسازی معادلات ساختاری به عنوان یک تکنیک تحلیل چندمتغیری جامع برای بررسی روابط همزمان بین متغیرها به کار گرفته شد.
یافتههای پژوهش
آمار جمعیتشناختی شرکتکنندگان پژوهش از مجموع 369 نفر نشان داد 177 نفر (48 درصد) مرد و 192 نفر (52 درصد) زن بودند. میانگین و انحراف معیار سنی شرکتکنندگان بهترتیب 17/35 و 39/5 بود. همچنین، میزان تحصیلات 36 نفر (7/9 درصد) ابتدایی و راهنمایی، 111 نفر (1/30 درصد) دبیرستان و دیپلم، 105 نفر (5/28 درصد) کارشناسی و 117 نفر (7/31 درصد) کارشناسیارشد و دکتری بود. میزان درآمد 36 نفر (8/9 درصد) کمتر از 5 میلیون تومان، 102 نفر (6/27 درصد) بین 5 تا 10 میلیون تومان، 51 نفر (8/13 درصد) بین 10 تا 20 میلیون تومان، 90 نفر (4/24 درصد) بین 20 تا 30 میلیون تومان و 48 نفر (13 درصد) بیشتر از 30 میلیون تومان بود و همچنین، 42 نفر (4/11 درصد) نیز تمایلی به پاسخ به این پرسش نداشتند. آمار توصیفی مربوط به متغیرهای پژوهش در نگارۀ (1) ارائه شده است.
نگارۀ ۱: میانگین و انحراف معیار متغیرهای پژوهش و وضعیت نرمالبودن دادهها
Table 1: Research Variables Mean and Standard Deviation and Data Notmalization Situation
|
کشیدگی |
چولگی |
انحراف معیار |
میانگین |
متغیر |
|
664/1 |
361/1 |
851/0 |
16/1 |
سرمایهگذاری در سهام |
|
083/1 |
871/1 |
651/0 |
091/0 |
سرمایهگذاری در رمزارز |
|
761/0 |
037/1 |
992/0 |
28/1 |
سرمایهگذاری در طلا |
|
981/1 |
329/1 |
648/0 |
93/0 |
سرمایهگذاری در بانک |
|
675/0- |
637/0 |
269/1 |
60/1 |
سرمایهگذاری در ملک |
|
810/0 |
871/0- |
805/0 |
80/3 |
گشودگی به تجربه |
|
073/0 |
295/0- |
424/0 |
53/3 |
وظیفهشناسی |
|
531/0 |
334/0- |
542/0 |
06/3 |
برونگرایی |
|
117/0- |
228/0 |
484/0 |
74/3 |
سازشپذیری |
|
047/1- |
191/0- |
853/0 |
33/3 |
روانرنجوری |
|
632/0- |
229/0 |
682/2 |
23/4 |
باورهای افراطی سرمایهگذار |
|
354/0- |
626/0 |
677/2 |
39/3 |
باورهای افراطی سرمایهگذار |
|
221/0 |
261/1 |
029/1 |
70/1 |
باورهای برونیابانۀ سرمایهگذار |
|
021/0- |
315/1 |
146/1 |
67/1 |
باورهای برونیابانۀ سرمایهگذار |
|
583/1 |
600/0- |
288/1 |
85/4 |
انتظارها از بازده بازار |
|
109/1 |
868/0- |
664/0 |
76/2 |
انتظارها از تولید ناخالص ملی |
|
165/0- |
238/0 |
017/1 |
98/2 |
انتظارها از تورم |
بر اساس یافتههای نگارۀ (1)، آمارههای چولگی و کشیدگی برای تمامی متغیرها در بازۀ 2- تا 2 قرار دارند که نشاندهندۀ عدم انحراف جالب توجه توزیع نمرۀ متغیرها از حالت نرمال است. همچنین، مقادیر تحمل[9] (بزرگتر از ۱/۰) و عامل تورم واریانس (VIF)[10] (کمتر از 10) نشان داد مشکل همخطی چندگانه در مدل وجود ندارد. علاوه بر این، ماتریس همبستگی بین متغیرهای پژوهش پیشبین از 7/0 کمتر بود و همپوشانی قابل ملاحظهای بین آنها وجود نداشت. به طور کلی، پیشفرضهای مربوط به مدلهای اندازهگیری برای متغیرهای پژوهش در وضعیتی مطلوب قرار داشتند.
در ادامه، مدلهای ساختاری پژوهش ارائه شدهاند. شکل (1) مدل بررسی روابط بین متغیرها به منظور آزمون فرضیۀ اصلی اول پژوهش و فرضیههای فرعی مرتبط با آن را نشان میدهد. در مدل مطرحشده در شکل (1)، متغیر باورهای افراطی سرمایهگذار درونزاست و متغیر ویژگیهای شخصیت برونزاست و نقش مستقیم آن بر تمایل به سرمایهگذاری و باورهای افراطی و نقش غیرمستقیم آن از طریق متغیر میانجی باورهای افراطی سرمایهگذار بررسی شد. شاخصهای برازش مدل در نگارۀ (2) ارائه شدهاند. برای برآورد مدل ساختاری، از روش بیشینۀ درستنمایی استفاده شد. در این مدل، شاخص ریشۀ میانگین مربعات خطای برآورد (RMSEA)[11] ۰67/0، شاخص نیکویی برازش (GFI)[12] ۹60/۰، شاخص برازندگی تطبیقی (CFI)[13] ۹21/0 و شاخص برازندگی افزایشی (IFI)[14] ۹24/0 به دست آمده است که همگی بیشتر از 90/0 هستند و برای برازش مدل، مطلوب تلقی میشوند. همچنین، مقدار 669/2=df/χ2 به دست آمد که نشاندهندۀ تأیید مدل است.
نگارۀ 2: شاخصهای برازندگی برای الگوی تدوینشده
Table 2: Fitness Indexes for Determinate Paradigm
|
(χ2) |
df |
df/χ2 |
P |
RMSEA |
IFI |
GFI |
GFI |
شاخصهای برازش |
|
|
|
3> |
05/0< |
08/۰> |
9/0< |
9/0< |
9/0< |
دامنۀ پذیرش |
|
417/93 |
35 |
669/2 |
001/0 |
067/۰ |
924/۰ |
921/۰ |
960/0 |
مقادیر بهدستآمده |
شکل 1: مدل استاندارد نقش میانجی باورهای افراطی سرمایهگذار بر رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و تمایل به سرمایهگذاری
Figure 1: Standard Model of the Mediating Role of Investment Belief about Tail Events on Relationship Between Personality Traits and Investment Decisions
ضرایب روابط بین متغیرها در نگارۀ (3) ارائه شدهاند. بر اساس نتایج نگارۀ (3)، از میان ابعاد ویژگیهای شخصیت، گشودگی به تجربه با سرمایهگذاری در املاک رابطۀ مثبت و معنادار دارد. ویژگی برونگرایی نیز با تمام انواع سرمایهگذاری رابطۀ منفی و معنادار دارد. ویژگی سازشپذیری نیز با سرمایهگذاری در سهام رابطۀ مثبت و معنادار دارد. افراد با سازشپذیری زیاد تمایل بیشتری به سرمایهگذاری در سهام دارند. افراد با ویژگی وظیفهشناسی زیاد نیز تمایل بیشتری به سرمایهگذاری در بانک، طلا و رمزارز دارند. ویژگی روانرنجوری با هیچ یک از انواع سرمایهگذاریها رابطۀ معناداری ندارد. باورهای افراطی سرمایهگذار بر تمامی انواع سرمایهگذاری تأثیر مثبت و معنادار دارند؛ یعنی افراد با باورهای افراطی بیشتر تمایل بیشتری به سرمایهگذاری دارند. از میان ابعاد ویژگیهای شخصیت، فقط برونگرایی و وظیفهشناسی بر باورهای افراطی سرمایهگذار تأثیر دارند.
ضرایب غیرمستقیم روابط بین متغیرها در نگارۀ (4) ارائه شدهاند. بر اساس نتایج نگارۀ (4) و نتایج بوتاسترپ، مشخص شد اثرهای غیرمستقیم ویژگیهای شخصیت بر تمایل به سرمایهگذاری از طریق نقش میانجی باورهای افراطی سرمایهگذار فقط از مسیر برونگرایی و وظیفهشناسی معنادار بودهاند (05/0>p) و سایر ویژگیهای شخصیت (گشودگی به تجربه، سازشپذیری و روانرنجوری) اثری غیرمستقیم بر تمایل به سرمایهگذاری نداشتند. بر اساس نتایج نگارۀ (4)، اثر غیرمستقیم برونگرایی بر تمایل به سرمایهگذاری (ارز دیجیتال، سهام، طلا، ملک و بانک) از طریق نقش میانجی باورهای افراطی سرمایهگذار (05/0>p) مثبت و معنادار و اثر غیرمستقیم وظیفهشناسی بر تمایل به سرمایهگذاری از طریق نقش میانجی باورهای افراطی سرمایهگذار (05/0>p) منفی و معنادار بوده است.
نگارۀ 3: ضرایب مستقیم متغیرهای پژوهش
Table 3:Research Variables Indirect Coefficients
|
مسیر مستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
سطح معناداری |
نتیجه |
|
برونگرایی به باورهای سرمایهگذاری |
508/0 |
276/0 |
001/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به باورهای سرمایهگذاری |
164/0- |
089/0 |
035/0 |
تأیید |
|
گشودگی به تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
201/0 |
047/0 |
001/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
401/0- |
312/0 |
028/0 |
تأیید |
|
باورهای سرمایهگذاری به تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
574/0 |
218/0 |
001/0 |
تأیید |
|
سازشپذیری به تمایل به سرمایهگذاری (سهام) |
124/0 |
048/0 |
011/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به تمایل به سرمایهگذاری (سهام) |
230/0- |
298/0 |
001/0 |
تأیید |
|
باورهای سرمایهگذاری به تمایل به سرمایهگذاری (سهام) |
546/0 |
208/0 |
001/0 |
تأیید |
|
روانرنجوری به تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
066/0 |
035/0 |
054/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
487/0- |
039/0 |
001/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
219/0 |
093/0 |
003/0 |
تأیید |
|
باورهای سرمایهگذاری به تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
826/0 |
245/0 |
001/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
401/0- |
438/0 |
001/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
186/0 |
067/0 |
003/0 |
تأیید |
|
باورهای سرمایهگذاری به تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
804/0 |
310/0 |
001/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به تمایل به سرمایهگذاری (رمزارز) |
547/0- |
516/0 |
001/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به تمایل به سرمایهگذاری (رمزارز) |
184/0 |
080/0 |
023/0 |
تأیید |
|
باورهای سرمایهگذاری به تمایل به سرمایهگذاری (رمزارز) |
948/0 |
360/0 |
001/0 |
تأیید |
نگارۀ 4: ضرایب غیرمستقیم متغیرهای پژوهش
Table 4:Research Variables Indirect Coefficients
|
مسیر غیرمستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
سطح معناداری |
نتیجه |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی باورهای افراطی |
291/۰ |
309/۰ |
001/۰ |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی باورهای افراطی |
094/0- |
051/0 |
047/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی باورهای افراطی |
277/0 |
292/0 |
001/۰ |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی باورهای افراطی |
090/0- |
046/0 |
049/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی باورهای افراطی |
419/0 |
460/0 |
001/۰ |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی باورهای افراطی |
136/0- |
075/0 |
038/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (طلا)، نقش میانجی باورهای افراطی |
408/0 |
437/0 |
001/۰ |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (طلا)، نقش میانجی باورهای افراطی |
132/0- |
073/0 |
039/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی باورهای افراطی |
482/0 |
513/0 |
001/۰ |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی باورهای افراطی |
156/0- |
086/0 |
031/0 |
تأیید |
شکل (2) مدل بررسی روابط بین متغیرها به منظور آزمون فرضیۀ اصلی دوم پژوهش و فرضیههای فرعی مرتبط با آن را نشان میدهد. در این مدل، متغیر باورهای برونیابانه درونزاست و متغیر ویژگیهای شخصیت برونزاست و نقش مستقیم آن بر تمایل به سرمایهگذاری و باورهای برونیابانه و نقش غیرمستقیم آن از طریق متغیر میانجی باورهای برونیابانه بررسی شد.
شکل 2: مدل استاندارد نقش میانجی باورهای برونیابی در رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و تمایل به سرمایهگذاری
Figure 2: Standard Model of the Mediating Role of Extrapolative Beliefs on Relationship Between Personality Traits and Investment Decisions
شاخصهای برازش مدل نیز در نگارۀ (5) ارائه شدهاند. شاخص ریشۀ واریانس خطای تقریب (RMSEA) ۰70/0، شاخص نیکویی برازش (GFI) ۹54/۰، شاخص برازندگی تطبیقی (CFI) ۹04/0 و شاخص برازندگی افزایشی (IFI) ۹07/0 است که همگی بیشتر از 90/0 هستند و برای برازش مدل، مطلوب تلقی میشوند. همچنین، مقدار بهدستآمده از 828/2=df/χ2 نشاندهندۀ تأیید مدل است.
نگارۀ 5: شاخصهای برازندگی برای الگوی تدوینشده
Table 5: Fitness Indexes for Determinate Paradigm
|
(χ2) |
df |
df/χ2 |
P |
RMSEA |
IFI |
GFI |
GFI |
شاخصهای برازش |
|
|
|
3> |
05/0< |
08/۰> |
9/0< |
9/0< |
9/0< |
دامنۀ پذیرش |
|
296/110 |
39 |
828/2 |
001/0 |
070/۰ |
907/۰ |
904/۰ |
954/0 |
مقادیر بهدستآمده |
ضرایب مستقیم روابط بین متغیرها در نگارۀ (6) ارائه شدهاند. بر اساس نتایج نگارۀ (6)، ویژگی گشودگی به تجربه با سرمایهگذاری در املاک، ویژگی سازشپذیری با سرمایهگذاری در سهام و ویژگی وظیفهشناسی با سرمایهگذاری در ارز دیجیتال، طلا و بانک رابطۀ مثبت و معنادار دارد. ویژگی برونگرایی و روانرنجوری نیز با هیچ کدام از سرمایهگذاریها رابطه ندارد. باورهای برونیابانۀ سرمایهگذار نیز بر کلیۀ سرمایهگذاریها تأثیر مثبت و معنادار دارد. در واقع، افراد با باورهای برونیابانه تمایل بیشتری به سرمایهگذاری دارند. از میان ابعاد ویژگیهای شخصیت نیز هیچ یک بر باورهای برونیابانۀ سرمایهگذار تأثیر معنادار ندارد.
نگارۀ 6: ضرایب مستقیم متغیرهای پژوهش
Table 6:Research Variables Direct Coefficients
|
مسیر مستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
سطح معناداری |
نتیجه |
|
گشودگی به باورهای برونیابی |
109/0- |
066/0 |
115/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به باورهای برونیابی |
094/0- |
074/0 |
123/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی به تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
191/0 |
044/0 |
001/0 |
تأیید |
|
باورهای برونیابی به تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
521/0 |
043/0 |
001/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به تمایل به سرمایهگذاری (رمزارز) |
102/0 |
054/0 |
047/0 |
تأیید |
|
باورهای برونیابی به تمایل به سرمایهگذاری (رمزارز) |
824/0 |
041/0 |
001/0 |
تأیید |
|
سازشپذیری به تمایل به سرمایهگذاری (سهام) |
129/0 |
048/0 |
010/0 |
تأیید |
|
باورهای برونیابی به تمایل به سرمایهگذاری (سهام) |
475/0 |
047/0 |
001/0 |
تأیید |
|
روانرنجوری به تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
063/0 |
034/0 |
074/0 |
عدم تأیید |
|
وظیفهشناسی به تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
146/0 |
049/0 |
001/0 |
تأیید |
|
باورهای برونیابی به تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
727/0 |
054/0 |
001/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
070/0 |
040/0 |
099/0 |
عدم تأیید |
|
وظیفهشناسی به تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
116/0 |
043/0 |
005/0 |
تأیید |
|
باورهای برونیابی به تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
710/0 |
042/0 |
001/0 |
تأیید |
ضرایب غیرمستقیم روابط بین متغیرها در نگارۀ (7) ارائه شدهاند. بر اساس نتایج نگارۀ (7) و تحلیل بوتاسترپ، اثرهای غیرمستقیم ویژگیهای شخصیت از طریق نقش میانجی باورهای برونیابانه فقط در رابطه با دو ویژگی گشودگی به تجربه و برونگرایی بر تمایل به سرمایهگذاری در رمزارز، طلا و بانک معنادار بودند (05/0>p). اثر غیرمستقیم گشودگی به تجربه بر سرمایهگذاری در رمزارز، طلا و بانک از طریق نقش میانجی باورهای برونیابانه و اثر غیرمستقیم برونگرایی بر سرمایهگذاری در رمزارز، طلا و بانک از طریق نقش میانجی باورهای برونیابانه، منفی و معنادار است.
نکتۀ جالب توجه آن است که جهت این اثرات منفی است؛ به این معنا که افزایش در گشودگی به تجربه و برونگرایی، از طریق تقویت باورهای برونیابانه، به کاهش تمایل به سرمایهگذاری در این گزینهها منجر میشود. از دیدگاه روانشناختی، این یافتهها نشان میدهد افراد برونگرا و دارای سطح بالای گشودگی به تجربه، به دلیل تمایل به تعاملات اجتماعی، جستوجوی تجربههای نو و پذیرش ریسک، معمولاً تمایل بیشتری به اتکای شخصی بر قضاوت خود دارند؛ اما هنگامی که این ویژگیها با باورهای برونیابانه همراه میشوند، یعنی وقتی فرد موفقیت یا شکست را ناشی از عوامل بیرونی مانند شانس، بازار یا نفوذ دیگران میداند، این نگرش ممکن است به کاهش اعتماد به تصمیمهای شخصی و در نتیجه کاهش تمایل به سرمایهگذاری مستقیم منجر شود. به بیان دیگر، اگرچه گشودگی به تجربه و برونگرایی به طور طبیعی با پذیرش ریسک و تمایل به نوآوری همراه هستند، اما زمانی که باورهای برونیابانه در فرد قوی هستند، این ویژگیها بهجای تحریک رفتار سرمایهگذاری، ممکن است موجب تردید، تعویق تصمیمگیری یا اتکای بیشازحد به توصیههای دیگران شوند؛ در نتیجه، اثر کلی آنها بر تمایل به سرمایهگذاری منفی ظاهر میشود. بنابراین، باورهای برونیابانه در این مسیر نقش تعدیلکنندۀ روانشناختی منفی ایفا میکنند؛ به گونهای که ویژگیهای مثبت شخصیت (مانند برونگرایی یا گشودگی) در حضور این باورها به رفتارهای محافظهکارانهتر در سرمایهگذاری منجر میشوند.
در مقابل، سایر ویژگیهای شخصیت مانند وظیفهشناسی، سازشپذیری و روانرنجوری اثر غیرمستقیم معناداری از طریق باورهای برونیابانه بر تمایل به سرمایهگذاری نداشتند. این یافته حاکی از آن است که تأثیر روانشناختی باورهای برونیابانه بیشتر در افراد برونگرا و جستوجوگر تجربه بروز مییابد.
شکل (3) نیز سومین مدل برای بررسی روابط بین متغیرها برای آزمون فرضیۀ سوم پژوهش است. در این مدل، متغیر انتظارهای سرمایهگذار درونزاست و متغیر ویژگیهای شخصیت برونزاست و نقش مستقیم آن بر تمایل به سرمایهگذاری و انتظارهای سرمایهگذار و نقش غیرمستقیم آن از طریق متغیر میانجی انتظارهای سرمایهگذار بررسی شد. شاخصهای برازش مدل در نگارۀ (8) ارائه شدهاند. در این مدل، شاخص ریشۀ واریانس خطای تقریب (RMSEA) ۰73/0، شاخص نیکویی برازش (GFI) ۹43/۰، شاخص برازندگی تطبیقی (CFI) ۹01/0 و شاخص برازندگی افزایشی (IFI) ۹00/0 به دست آمده است که همگی بیشتر از 90/0 هستند و برای برازش مدل، مطلوب تلقی میشوند. همچنین، مقدار 951/2=df/χ2 به دست آمد که نشاندهندۀ تأیید مدل است.
نگارۀ 7: ضرایب غیرمستقیم متغیرهای پژوهش
Table 7:Research Variables Indirect Coefficients
|
مسیر غیرمستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
سطح معناداری |
نتیجه |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
057/0- |
036/0 |
093/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
049/0- |
040/0 |
107/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
090/0- |
056/0 |
039/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
078/0- |
062/0 |
043/0 |
تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
054/0- |
033/0 |
097/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
045/0- |
040/0 |
122/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
079/0- |
049/0 |
043/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
069/0- |
055/0 |
048/0 |
تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (طلا)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
077/0- |
047/0 |
044/0 |
تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (طلا)، نقش میانجی باورهای برونیابانه |
067/0- |
054/0 |
049/0 |
تأیید |
نگارۀ 8: شاخصهای برازندگی برای الگوی تدوینشده
Table 8: Fitness Indexes for Determinate Paradigm
|
(χ2) |
df |
df/χ2 |
P |
RMSEA |
IFI |
GFI |
GFI |
شاخصهای برازش |
|
|
|
3> |
05/0< |
08/۰> |
9/0< |
9/0< |
9/0< |
دامنۀ پذیرش |
|
606/144 |
49 |
951/2 |
001/0 |
073/۰ |
907/۰ |
901/۰ |
943/0 |
مقادیر بهدستآمده |
شکل 3: مدل استاندارد نقش میانجی انتظارهای سرمایهگذار در رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و تمایل به سرمایهگذاری
Figure 2: Standard Model of the Mediating Role of Investment Expectations on Relationship Between Personality Traits and Investment Decisions
ضرایب روابط بین متغیرها نیز در نگارۀ (9) ارائه شدهاند. بر اساس نتایج نگارۀ (9)، ویژگی گشودگی با سرمایهگذاری در املاک رابطۀ مثبت و معنادار دارد. ویژگی برونگرایی با سرمایهگذاری در املاک و ویژگی روانرنجوری با سرمایهگذاری در ارز دیجیتال رابطۀ منفی و معنادار دارد. ویژگی سازشپذیری نیز با سرمایهگذاری در سهام رابطۀ مثبت و معنادار دارد. ویژگی وظیفهشناسی با هیچ یک از انواع سرمایهگذاریها رابطه ندارد. انتظارهای سرمایهگذار نیز بر تمامی انواع سرمایهگذاریها تأثیر مثبت و معنادار دارند. از میان ابعاد ویژگیهای شخصیت نیز فقط ویژگی گشودگی بر انتظارهای سرمایهگذار تأثیر منفی و معنادار دارد.
نگارۀ 9: ضرایب مستقیم متغیرهای پژوهش
Table 9: Research Variables Direct Coefficients
|
مسیر مستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
سطح معناداری |
نتیجه |
|
گشودگی بر انتظارهای سرمایهگذار |
128/0- |
061/0 |
049/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی بر انتظارهای سرمایهگذار |
079/0 |
068/0 |
0225/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی بر انتظارهای سرمایهگذار |
044/0- |
072/0 |
570/0 |
عدم تأیید |
|
سازشپذیری بر انتظارهای سرمایهگذار |
085/0 |
077/0 |
223/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی بر تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
193/0 |
044/0 |
003/0 |
تأیید |
|
برونگرایی بر تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
116/0- |
040/ |
001/0 |
تأیید |
|
انتظارهای سرمایهگذار بر تمایل به سرمایهگذاری (ملک) |
470/0 |
047/0 |
005/0 |
تأیید |
|
انتظارهای سرمایهگذار بر تمایل به سرمایهگذاری (بانک) |
740/0 |
049/0 |
002/0 |
تأیید |
|
گشودگی بر تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
044/0 |
041/0 |
339/0 |
عدم تأیید |
|
انتظارهای سرمایهگذار بر تمایل به سرمایهگذاری (طلا) |
702/0 |
040/0 |
001/0 |
تأیید |
|
روانرنجوری بر تمایل به سرمایهگذاری (رمزارز) |
086/0- |
037/0 |
017/0 |
تأیید |
|
انتظارهای سرمایهگذار بر تمایل به سرمایهگذاری (رمزارز) |
827/0 |
038/0 |
002/0 |
تأیید |
|
سازشپذیری بر تمایل به سرمایهگذاری (سهام) |
111/0 |
047/0 |
022/0 |
تأیید |
|
انتظارهای سرمایهگذار بر تمایل به سرمایهگذاری (سهام) |
749/0 |
050/0 |
001/0 |
تأیید |
ضرایب غیرمستقیم روابط بین متغیرها نیز در نگارۀ (10) ارائه شدهاند. بر اساس نتایج نگارۀ (10)، فقط اثر غیرمستقیم ویژگی گشودگی بر سرمایهگذاری در املاک، بانک، طلا، ارز دیجیتال و سهام از طریق نقش میانجی انتظارهای سرمایهگذار، معنادار بوده است. سایر مسیرهای غیرمستقیم در مدل غیرمعنادار هستند.
نگارۀ 10: ضرایب غیرمستقیم متغیرهای پژوهش
Table 10:Research Variables Indirect Coefficients
|
مسیر غیرمستقیم |
ضریب استاندارد |
خطای استاندارد |
سطح معناداری |
نتیجه |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی انتظارها |
060/0 |
030/0 |
043/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی انتظارها |
037/0- |
031/0 |
223/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی انتظارها |
020/- |
034/0 |
562/0 |
عدم تأیید |
|
سازشپذیری به سرمایهگذاری (ملک)، نقش میانجی انتظارها |
040/0 |
036/0 |
211/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی انتظارها |
095/0- |
046/0 |
046/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی انتظارها |
058/0 |
051/0 |
229/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی انتظارها |
032/0- |
054/0 |
572/0 |
عدم تأیید |
|
سازشپذیری به سرمایهگذاری (بانک)، نقش میانجی انتظارها |
063/0 |
056/0 |
217/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (طلا)، نقش میانجی انتظارها |
090/0- |
043/0 |
047/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (طلا)، نقش میانجی انتظارها |
055/0 |
048/0 |
228/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (طلا)ف نقش میانجی انتظارها |
031/0- |
051/0 |
567/0 |
عدم تأیید |
|
سازشپذیری به سرمایهگذاری (طلا)، نقش میانجی انتظارها |
059/0 |
054/0 |
221/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی انتظارها |
106/- |
052/0 |
049/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی انتظارها |
065/0 |
056/0 |
225/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی انتظارها |
036/0- |
060/0 |
586/0 |
عدم تأیید |
|
سازشپذیری به سرمایهگذاری (رمزارز)، نقش میانجی انتظارها |
070/0 |
063/0 |
217/0 |
عدم تأیید |
|
گشودگی به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی انتظارها |
061/0- |
030/0 |
046/0 |
تأیید |
|
وظیفهشناسی به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی انتظارها |
038/0 |
032/0 |
210/0 |
عدم تأیید |
|
برونگرایی به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی انتظارها |
021/0- |
035/0 |
558/0 |
عدم تأیید |
|
سازشپذیری به سرمایهگذاری (سهام)، نقش میانجی انتظارها |
041/0 |
036/0 |
204/0 |
عدم تأیید |
بحث و نتیجهگیری
پژوهش حاضر با هدف بررسی نقش میانجی جنبههای مختلف باورهای سرمایهگذاران (شامل انتظارها، باورهای افراطی و باورهای برونیابانه) در رابطۀ بین ابعاد مختلف ویژگیهای شخصیت (گشودگی به تجربه، روانرنجوری، برونگرایی، سازشپذیری و وظیفهشناسی) و تمایل به سرمایهگذاری در بازارهای مالی (سهام و بانک) و موازی (ارز دیجیتال، طلا و ملک) در ایران انجام شد. به منظور دستیابی به این هدف، سه فرضیۀ اصلی طراحی و به صورت مجزا آزمون شدند.
نتایج مربوط به فرضیۀ اصلی اول پژوهش و فرضیههای فرعی مرتبط با آن که تأثیر ویژگیهای شخصیت و ابعاد آن بر تمایل به سرمایهگذاری با توجه به نقش میانجی باور به وقوع رویدادهای افراطی را بررسی کردند، حاکی از اثر مثبت و معنادار ویژگی گشودگی به تجربه بر تمایل به سرمایهگذاری در املاک و مستغلات است. این نتایج با نتایج پژوهش مایفیلد و همکاران همسو است (Mayfield et al., 2008) که نشان میدهد افراد با تمایل بیشتر به تجربههای جدید، دیدگاهی بلندمدتتر در سرمایهگذاری دارند و احتمالاً به دلیل ماهیت نسبتاً غیرنقدشونده و بلندمدت سرمایهگذاری در املاک، این بازار را جذابتر مییابند.
در مقابل، اثر منفی و معنادار برونگرایی بر تمامی انواع سرمایهگذاریها، مغایر با نتایج برخی از پژوهشهای پیشین مانند پژوهش کائور و گوئل، اختر و همکاران و کامات و همکاران است که تمایل افراد برونگرا به رفتارهای پرریسکتر را نشان میدهند (Kaur & Goel, 2022 Akhtar et al., 2018; Kamath et al., 2023;). این مسأله ممکن است ناشی از ویژگیهای خاص بازار ایران با نوسانهای زیاد و عدم اطمینانهای اقتصادی باشد که ممکن است افراد برونگرا را در اتخاذ تصمیمهای سرمایهگذاری محتاطتر کند.
همچنین، سازشپذیری اثری مثبت و معنادار بر سرمایهگذاری در سهام نشان داد که در تضاد با مبانی نظری و پژوهش جویس و ین مبنی بر ریسکگریزی افراد سازشپذیر است (Joyce & Yien, 2013). این یافته ممکن است نشاندهندۀ تأثیر عوامل فرهنگی یا اجتماعی خاص در ایران باشد که افراد با تمایل به هماهنگی با دیگران را به پیروی از روندهای بازار سهام سوق میدهد.
اثر مثبت و معنادار وظیفهشناسی بر سرمایهگذاری در بانک و طلا که داراییهای نسبتاً کمریسک محسوب میشوند، با مبانی نظری (تمایل افراد وظیفهشناس به رفتارهای محتاطانه) و نتایج پژوهشهای پیشین مانند پژوهش کائور و گوئل و اختر و همکاران همخوانی دارد (Kaur & Goel, 2022 Akhtar et al., 2018;). به طور کلی، نتایج این فرضیه نشان میدهد ویژگیهای شخصیتی مختلف تأثیرهایی متفاوت بر انتخاب بازارهای سرمایهگذاری در ایران دارند و این تأثیرها همیشه با یافتههای بینالمللی همسو نیستند که ضرورت توجه به ویژگیهای بومی بازار را برجسته میکند.
علاوه بر این، نتایج نشان داد باورهای افراطی سرمایهگذاران با تمامی انواع سرمایهگذاریها رابطهای مثبت و معنادار دارند. این یافته با مبانی نظری و پژوهشهای پیشین مانند پژوهش ژیانگ و همکاران و هاریتا و اوچیل همسو است (Jiang et al., 2024 Haritha & Uchil, 2019;) و تأیید میکند باورهای اغراقآمیز نسبت به احتمال وقوع رویدادهای خاص، نقشی مهم در تحریک رفتارهای سرمایهگذاری ایفا میکنند و ممکن است به تصمیمهای غیرمنطقی منجر شوند.
در بررسی تأثیر ویژگیهای شخصیتی بر باورهای افراطی، مشخص شد برونگرایی اثر مثبت و معنادار و وظیفهشناسی اثر منفی و معنادار بر این نوع باورها دارد. این یافتهها نیز با پژوهش ژیانگ و همکاران همسو است (Jiang et al., 2024) و نشان میدهد افراد برونگرا به دلیل تمایل به هیجان و تجربههای جدید، احتمال رویدادهای افراطی را بیشتر در نظر میگیرند، در حالی که افراد وظیفهشناس با رویکرد محتاطانهتر، احتمال این رویدادها را کمتر ارزیابی میکنند.
در نهایت، بررسی اثرهای غیرمستقیم ویژگیهای شخصیت بر تمایل به سرمایهگذاری از طریق نقش میانجی باورهای افراطی نشان داد فقط مسیرهای برونگرایی و وظیفهشناسی معنادار بودهاند. افراد با سطح برونگرایی بالاتر، باورهای افراطی بیشتری دارند که به نوبۀ خود به تمایل بیشتر به سرمایهگذاری بیشتری منجر میشود. در مقابل، افراد با سطح وظیفهشناسی بالاتر، باورهای افراطی کمتری دارند که به تمایل به سرمایهگذاری محدودتری منجر میشود. این یافتهها نقش مهم باورهای افراطی به عنوان یک سازوکار روانشناختی در تبیین چگونگی تأثیرگذاری برخی از ویژگیهای شخصیتی بر رفتار سرمایهگذاران ایرانی را نشان میدهد.
نتایج مربوط به فرضیۀ اصلی دوم پژوهش و فرضیههای فرعی مرتبط با آن که نقش میانجی باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران در رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و ابعاد آن و تمایل به سرمایهگذاری را بررسی کردند، نشان داد باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران به طور مثبت و معنادار با تمامی انواع سرمایهگذاریها مرتبط هستند. این یافته با مبانی نظری پژوهش و نتایج پژوهش هاریتا و اوچیل همسو است (Haritha & Uchil, 2019) و تأکید میکند تمایل به تعمیم روندهای گذشته به آینده نقشی مهم در شکلگیری تمایل به سرمایهگذاری در بازارهای مختلف ایفا میکند.
نکتۀ قابل تأمل در نتایج این فرضیه عدم وجود رابطۀ معنادار بین پنج بُعد ویژگیهای شخصیتی بررسیشده و باورهای برونیابانۀ سرمایهگذاران بود؛ یافتهای که با نتایج پژوهش ژیانگ و همکاران نیز همراستاست (Jiang et al., 2024). این امر نشان میدهد ویژگیهای شخصیتی، دستکم در سطح اثر مستقیم، تأثیری تعیینکننده بر شکلگیری گرایش به تعمیم روندهای گذشته به آینده ندارند. به بیان دیگر، باورهای برونیابانه احتمالاً تحت تأثیر عواملی دیگر همچون تجربیات گذشتۀ سرمایهگذاری، سطح سواد مالی، الگوهای رفتاری تقلیدی (مانند رفتار گلهای)، یا شرایط اقتصادی-اجتماعی شکل میگیرند که خارج از قلمرو ویژگیهای پایدار شخصیتی هستند.
با این حال، نتایج نشان داد باورهای برونیابانه به صورت غیرمستقیم و به عنوان متغیر میانجی در رابطۀ بین ویژگیهای برونگرایی و گشودگی به تجربه با تمایل به سرمایهگذاری ایفای نقش میکنند. به طور خاص، مشخص شد افراد دارای سطوح بالاتر برونگرایی و گشودگی به تجربه، تمایل کمتری به پذیرش باورهای برونیابانه دارند و همین کاهش در سوگیری باور برونیابانه به افزایش تمایل آنها به سرمایهگذاری در داراییهای با ریسک بیشتر (و پتانسیل بازدهی بیشتر) منجر میشود. این یافته از نظر تبیین روانشناختی قابل تفسیر است: افراد گشوده به تجربه به طور معمول ذهنی بازتر، خلاقتر و منعطفتر دارند و تمایل دارند جهان را نه از طریق تکرار روندهای گذشته، بلکه از دریچۀ امکانات جدید و ناپایدار تحلیل کنند؛ از این رو، آنها بهجای اتکا به روندهای تاریخی بازار، به دنبال تحلیلهای نو و فرصتهای نوظهور هستند. به طور مشابه، افراد برونگرا نیز که معمولاً خوشبین، پرانرژی و دارای تمایل به تعامل با محیطهای متغیر هستند، ممکن است نسبت به الگوهای تکراری گذشته کمتر حساس باشند و تمرکز آنها بیشتر بر فرصتهای پیشِ رو باشد تا روندهای پیشین.
در نتیجه، اگرچه شخصیت به طور مستقیم بر باورهای برونیابانه اثر نمیگذارد، ویژگیهای شخصیتی خاصی میتوانند از طریق کاهش گرایش به این نوع باور، تمایل به سرمایهگذاری را به ویژه در حوزۀ داراییهای کمریسک مانند بانک و طلا کاهش دهند. این یافته ظرافت و پیچیدگی مسیرهای شناختی اثرگذاری شخصیت بر تصمیمگیری مالی را نشان میدهد و تأکید میکند تحلیل نقش شخصیت در رفتار سرمایهگذاری نیازمند توجه به مکانیسمهای میانجیگرانه از جمله باورهای رفتاری است.
نتایج مربوط به فرضیۀ اصلی سوم پژوهش و فرضیههای فرعی آن که نقش میانجی انتظارهای سرمایهگذاران در رابطۀ بین ویژگیهای شخصیت و ابعاد آن و تمایل به سرمایهگذاری را بررسی کردند، نشان داد انتظارهای سرمایهگذاران به طور مثبت و معنادار بر تمامی انواع سرمایهگذاریها تأثیرگذار هستند. این یافته همسو با مبانی نظری پژوهش و نتایج پژوهش ژیانگ و همکاران و هاریتا و اوچیل است (Jiang et al., 2024; Haritha & Uchil, 2019) و مؤید آن است که نگرشهای مثبت سرمایهگذاران نسبت به بازارهای مالی محرکی برای انجام سرمایهگذاریهای بیشتر در داراییهای مختلف است.
در بررسی تأثیر ویژگیهای شخصیت بر انتظارهای سرمایهگذاران، مشخص شد فقط گشودگی به تجربه اثری منفی و معنادار بر انتظارهای آنها دارد. این بدان معناست که افراد با سطوح بالاتر گشودگی به تجربه در پیشبینیهای خود نسبت به بازارهای مالی بدبینانهتر عمل میکنند. این یافته با مبانی نظری پژوهش و نتایج پژوهش ژیانگ و همکاران همراستاست (Jiang et al., 2024) و میتواند نشان دهد افراد با تمایل بیشتر به تجربههای جدید و تفکر انتزاعی ممکن است با دیدگاهی انتقادیتر به شرایط فعلی بازار بنگرند و نسبت به رشد آتی آن خوشبینی کمتری داشته باشند.
بررسی اثر غیرمستقیم نیز نشان داد انتظارهای سرمایهگذاران فقط از طریق ویژگی گشودگی به تجربه نقش میانجی ایفا میکنند. به طور ویژه، نتایج حاکی از آن است که افراد با سطوح بالاتر گشودگی به تجربه انتظارهای بدبینانهتری دارند که این بدبینی به نوبۀ خود به تمایل به سرمایهگذاری کمتری منجر میشود. این یافته نشان میدهد چگونه یک ویژگی شخصیتی مانند گشودگی به تجربه، از طریق تأثیرگذاری بر نگرش کلی فرد نسبت به پتانسیل بازار، میتواند به طور غیرمستقیم بر میزان تمایل او به سرمایهگذاری در داراییهای مختلف اثر بگذارد. این امر بر اهمیت در نظر گرفتن ویژگیهای شخصیت در کنار باورها و انتظارها برای درک کاملتر رفتار سرمایهگذاران تأکید میکند.
این پژوهش با تأکید بر نقش عوامل رفتاری در تصمیمهای سرمایهگذاری، پیشنهاد میکند مسئولان بازار با در نظر گرفتن این عوامل در سیاستگذاریها به پویایی بیشتر بازار سرمایه کمک کنند. نتایج میتواند به سیاستگذاران و مؤسسههای مالی در طراحی ابزارها و محصولهای مالی متناسب با روانشناسی سرمایهگذاران یاری رساند. همچنین، شرکتهای فعال در زمینۀ خدمات و مشاورۀ مالی میتوانند با در نظر گرفتن سوگیریهای رفتاری سرمایهگذاران، خدماتی بهتر ارائه دهند. افرادی که در این دست شرکتها مانند کارگزاریها، مشاوران سرمایهگذاری و... فعالیت دارند، میتوانند به عوامل رفتاری افراد وزن بیشتری دهند و خدماتی متناسب را با توجه به تمایل به سرمایهگذاری به آنها ارائه دهند. در نهایت، شناخت این سوگیریها به سرمایهگذاران نیز در اتخاذ تصمیمهای آگاهانهتر کمک خواهد کرد و به طراحی راهبردهای آموزشی و مشاورهای مؤثرتر برای بهبود تصمیمگیریهای سرمایهگذاری منجر میشود.
پیشنهادهای آتی در این پژوهش به شرح زیر هستند:
با این حال، این پژوهش محدودیتهایی نیز دارد که در تفسیر نتایج باید مورد توجه قرار داده شوند. اول اینکه ویژگیهای فردی مانند میزان محافظهکاری، ریسکپذیری و ریسکگریزی افراد در این پژوهش لحاظ نشدهاند، در حالی که این متغیرها میتوانند تأثیرهایی جالب توجه بر نتایج پژوهش داشته باشند. دوم اینکه روش انتخاب نمونه از نوع غیراحتمالی دردسترس است که ممکن است باعث محدودیت در تعمیم نتایج به جامعۀ آماری وسیعتر شود. همچنین، گفتنی است که در پاسخگویی به پرسشها در مطالعههای پیمایشی احتمال سوگیری اجتماعی، تمایل به پاسخهای مطلوب یا پاسخهای سطحی وجود دارد؛ در نتیجه، نتایج پژوهش باید با احتیاط بیشتری تفسیر شود. البته به منظور کاهش تأثیر سوگیری اجتماعی، چندین راهکار در نظر گرفته شدند: اولین راهکار این بود که پرسشنامه بهصورت ناشناس تکمیل شد تا پاسخدهندگان احساس کنند میتوانند بدون نگرانی از قضاوت دیگران پاسخ دهند. دومین راهکار استفادهشده نیز این بود که در مقدمۀ پرسشنامه، به پاسخدهندگان توضیح داده شد که هدف اصلی پژوهش فقط جمعآوری اطلاعات علمی است و هیچ ارزیابی شخصی یا اجتماعی در کار نخواهد بود.
[1] Efficient Market Hypothesis
[3] Openness to experience
[4] Conscientiousness
[5] Extraversion
[6] Agreeableness
[7] Neuroticism
[8] Content Validity Ratio
[9] Tolerance
[10] Variance Inflation Factor
[11] The Root of the Mean Error Squares is Estimated
[12] Goodness of Fit Index
[13] Comparative Fitness Index
[14] Incremental Fitness Index
)