نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد، گروه حسابداری و مدیریت مالی، دانشکدۀ اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
2 استادیار، گروه حسابداری و مدیریت مالی،دانشکدۀ اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
3 دانشیار، گروه حسابداری و مدیریت مالی، دانشکدۀ اقتصاد و مدیریت، دانشگاه ارومیه، ارومیه، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Considering the importance of accounting information quality, this study aims to investigate the moderating role of the probability of earnings manipulation on the relationship between financing constraints and accounting information quality. To test the research hypotheses, a sample of 115 companies listed on the Tehran Stock Exchange between 2017 and 2023 was selected, and the hypotheses were examined using multiple regression and panel data. The findings indicate a negative and significant effect of financing constraints on the quality of accounting information. It was also found that the probability of earnings manipulation weakens this relationship. This result reflects the fact that when a company faces financing constraints, it may find incentives to manage its financial statements due to financial pressures and the need to secure new resources. In such conditions, where the probability of profit manipulation increases, the scope for fraudulent actions also increases. The results of this study can affect the efficiency and effectiveness of decisions made by investors and creditors in the capital market to assess the credit risk of business entities and can help supervisory and standard-setting institutions review the laws and standards affecting the reporting and disclosure process in companies with financing constraints and suspected earnings manipulation. Furthermore, auditors, aware of the inherent risks of such companies, should reconsider developing effective audit methods.
Introduction
In today's modern society, economists can do almost nothing without information. Improving the quality and usefulness of accounting data has become more critical as a result of recent global financial crises. Financing constraints may lead a business entity to focus on securing financing rather than providing quality financial information. These restrictions not only affect the economic performance of companies but also lead to a decrease in the accuracy and transparency of financial reporting, increased earnings management to present a better picture of the company's financial position, increased information asymmetry, an inability to implement appropriate dividend policies, and an increased cost of capital. This demonstrates the need to make appropriate decisions in the field of financing and resource management to maintain the quality of accounting information.
Earnings manipulation, as a risk-based management behavior, undermines the existential philosophy of financial statements and reduces investors' trust in the financial reporting process. Theoretically, according to agency theory, managers manipulate earnings due to conflicts of interest between themselves and stakeholders, and according to prospect theory, managers' psychological preferences, such as loss aversion, can motivate earnings manipulation. Awareness of the causes of earnings management provides the possibility of reducing it. The numerous cases of accounting fraud observed in recent years lead us to a more precise understanding of the developments governing the accounting industry and the need to reform and develop relevant laws and regulations. In the real world, research is needed to provide evidence to support this theory.
Outside Iran, some empirical evidence confirms this theory. For example, Tang (2023) showed that financing constraints undermine the relevance, reliability, and prudence of accounting information. Also, Ebrahimi et al. (2017) showed that financial crisis has a negative and significant effect on earnings smoothing, earnings value correlation, and conditional conservatism. However, to date, none of the researchers have examined the reduction in accounting information quality through financing constraints and the probability of earnings manipulation.
Our review found no study that has investigated this issue in Iran, so the current research attempts to answer the question: What effect does the probability of earnings manipulation have on the relationship between financing constraints and accounting information quality? The results of this study, in addition to helping identify companies with financing constraints and suspected earnings manipulation, can affect the efficiency and effectiveness of decisions made by investors and creditors in the capital market to assess the credit risk of business entities and can help supervisory and standard-setting institutions review the laws and standards affecting the reporting and disclosure process in companies with financing constraints and suspected earnings manipulation. Furthermore, auditors, aware of the inherent risks of such companies, should reconsider developing effective audit methods. In addition, the results of the study are expected to help managers of economic units improve the quality of financial reporting by considering the effects of financing constraints and the probability of earnings manipulation.
Methodology
This research is considered applied in terms of purpose and descriptive-correlational in nature. The data were collected through the database of the Tehran Stock Exchange Organization (Codal). The required data were gathered using the systematic elimination method. The statistical sample of this research consists of 115 companies listed on the Tehran Stock Exchange. The data were then examined using multiple regression and panel data techniques.
The quality of accounting information is the dependent variable, and the accruals quality index based on the model presented by Francis et al. (2005) was used to measure it. Financing constraints are the independent variable, and the KZ (1997) index was used to measure them. The probability of earnings manipulation is the moderating variable. To measure this variable, the Beneish (1999) and modified Beneish (1999) models were used.
Findings
The findings indicate a negative and significant effect of financing constraints on the quality of accounting information. As financing constraints increase, the quality of accounting information decreases. It was also found that the probability of earnings manipulation weakens this relationship.
Conclusion
The findings of our research provide empirical evidence supporting the theory that as financing constraints increase, the quality of accruals and earnings reported by firms declines. Financially constrained companies have higher discretionary accruals before making investments than companies without financing constraints, which indicates greater earnings management in these companies. Therefore, financing constraints play a significant role in determining managers' financial reporting behavior. One possible reason for the existence of a significant relationship between financing constraints and information quality could be the attention of major providers of corporate finance (especially state-owned banks) to the quality of corporate disclosure of information about financing decisions.
These results are consistent with the findings of Hope et al. (2009), Beaty et al. (2010), Ding et al. (2016), Armstrong et al. (2019), Lei et al. (2022), Tang (2023), Shuli (2011), Trombetta and Imperatore (2014), and Setayesh et al. (2013).
The results show that as the probability of earnings manipulation increases, information asymmetry between insiders and outsiders increases, which leads to a decrease in the quality of accounting information and an increase in financing constraints.
Managers have a greater incentive to manipulate earnings in years when their financial situation is poor and there are signs of a trend toward financial crisis, to hide the company's poor performance. Based on the results of this research and the importance of financial information quality, auditors are advised to further investigate the probability of earnings manipulation and its effect on the quality of financial information.
کلیدواژهها [English]
در جامعۀ مدرن امروزی، اقتصاددانان بدون اطلاعات تقریباً نمیتوانند کاری انجام دهند. اطلاعات اقتصادی و حسابداری تحت تأثیر تحولات اخیر قرار گرفته است (George, 2011). موفقیت یا شکست یک سازمان در دستیابی به اهداف خود به کیفیت اطلاعات حسابداری متکی است (Al-Ali, 2014). اطلاعات حسابداری با کیفیت زیاد نشاندهندۀ دقیقی از عملکرد فعلی شرکت است که برای پیشبینی آینده و ارزیابی ارزش آن مفید است ( Dechow & Schrand, 2004).
شیپر و وینسنت کیفیت اطلاعات حسابداری را به عنوان یک مفهوم پیچیده توصیف میکنند که حاوی ارزش ذاتی اطلاعات حسابداری، محافظهکاری حسابداری و مدیریت سود است (Schipper & Vincent, 2003). کیفیت گزارشگری مالی یعنی صورتهای مالی بتوانند اطلاعات مربوط به عملیات شرکت و پیشبینی جریانهای نقدی مورد انتظار را به سرمایهگذاران منتقل کنند. هرچه گزارشگری مالی باکیفیتتر باشد، سرمایهگذاران راحتتر میتوانند تصمیمهای مناسب و آگاهانهتر بگیرند (تیموری و همکاران، 1400). هدف از تهیۀ صورتهای مالی ارائۀ اطلاعات دربارۀ وضعیت مالی، عملکرد مالی و جریانهای نقدی واحد تجاری است که برای تصمیمگیریهای اقتصادی استفادهکنندگان مفید است. صورتهای مالی باید به طور منصفانه وضعیت مالی، عملکرد مالی و جریانهای نقدی واحد تجاری را ارائه کنند و در صورتی واحد تجاری به ارائه منصفانۀ دست مییابد که استانداردهای حسابداری مربوط را رعایت کند. بنابراین، اطلاعات باید به گونهای رویههای حسابداری را ارائه کند که مربوط، قابل اتکا، قابل مقایسه و قابل فهم باشند (کمیتۀ تدوین استانداردهای حسابداری، 1403). از نگاه صاحبنظران، تمام ویژگیهای کیفی بیانشده در بیانیۀ مفاهیم گزارشگری مالی برای اطلاعات، بر معیارهایی همچون مربوطبودن، صداقت در ارائه و قابلیتهای پیشبینی تأکید داشتند. از طرفی، مهمترین کاربرد اطلاعات حسابداری برای سرمایهگذاران مربوط به صداقت در ارائۀ ویژگی قابلیت پیشبینی است، زیرا سرمایهگذاران انتظار دارند با مطالعه و تحلیل اطلاعات حسابداری بتوانند وضعیت آتی واحد تجاری را پیشبینی کنند و نتایج را در تصمیمگیریهای خود به کار ببرند (تیموری و همکاران،1400). درخواستها برای بهبود کیفیت و سودمندی دادههای حسابداری در نتیجۀ بحران مالی جهانی اخیر تشدید شده است. یکی از اثرات بحران مالی کاهش ارزش اطلاعات حسابداری است. این موضوع به ویژه در رابطه با اطلاعات مربوط به سود شرکتها در کشورهایی صدق میکند که با بحران مالی مواجه هستند (ابراهیمی و همکاران، 1395).
امور مالی شرکتها حول مطالعۀ محدودیتهای تأمین مالی میچرخد. تأمین مالی یکی از حیاتیترین تصمیمهایی است که مدیران برای رشد و توسعۀ شرکت اتخاذ میکنند، اما دستیابی به این منابع همواره با چالشهایی روبهرو است (خواجوی و صالحینیا، 1393). منظور از محدودیتهای مالی موانعی هستند که از تأمین کامل منابع مالی مورد نیاز برای سرمایهگذاریهای بهینه شرکتها جلوگیری میکنند (برادران حسنزاده و فیضی، 1393). شرکتها زمانی با محدودیتمالی مواجه میشوند که بین منابع مالی داخلی و خارجی تخصیصیافته شکاف ایجاد شود (حقیقت و زرگرفیوجی، 1392). هنگامی که شرکت با محدودیتهای مالی روبهرو است، مدیر ممکن است برای تأمین منابع مالی، به دستکاری سود اقدام کند (Shyti, 2013). دستکاری سود به عنوان یک رفتار مدیریتی مبتنی بر ریسک در سالهای اخیر مورد توجه زیادی قرار گرفته است و بیانگر تغییر در عملکرد گزارششدۀ شرکت توسط افراد درونسازمانی با هدف گمراهکردن سهامدار است (Healy, 1985). بنیش دستکاریسود را اینگونه بیان میکند: «تخطی مدیریت از اصول پذیرفتهشدۀ حسابداری به منظور ارائۀ نتایج عملکرد شرکت به نحو مطلوب» ( Beneish, 1999). مدیریت سود و دستکاری سود تلاشی برای ارتقای چشمانداز عملکرد مدیر از طریق تغییر در ظاهر صورتهای مالی است. مدیران، به منظور پنهانکردن عملکرد ضعیف شرکت، در سالهایی که وضعیت مالی آنها نامناسب است و نشانههایی از حرکت به سوی بحران مالی دیده میشوند، انگیزۀ بیشتری برای دستکاری سود دارند.
یک انگیزۀ مهم برای دستکاری سود تمایل به جذب تأمین مالی خارجی با هزینۀ کم است. مشکلی که امروزه با وجود افزایش سطح آگاهیها و دانش عمومی استفادهکنندگان از صورتهای مالیدیده میشود، اتکای شدید بر اطلاعات حسابداری به ویژه سود حسابداری برای تصمیمگیری در خصوص سرمایهگذاری است (سیدین بروجنی و پناهیان، 1395). این در حالی است که تأکید روزافزون تحلیلگران مالی و سرمایهگذاران بر جریانهای نقدی عملیاتی انگیزۀ مدیر را برای مدیریت سود به منظور ارائۀ تصویری مطلوب از عملکرد شرکت و حفظ منابع تأمین مالی بیرونی افزایش داده است (ایزدینیا و همکاران، 1392).
این رفتار مداخلهگرایانه میتواند بر کیفیت اطلاعات افشاشده و مفیدبودن آن برای تصمیمهای سرمایهگذاری تأثیر بگذارد و به خدشهدارشدن فلسفۀ وجودی صورتهای مالی و کاهش اعتماد سرمایهگذاران به فرایند گزارشگری مالی منجر شود. علاوه بر این، این رفتار ممکن است باعث تخصیص نادرست منابع کمیاب اقتصادی به سمت سرمایهگذاریهایی با کارایی اندک شود. با افزایش احتمال دستکاری سود، عدم تقارن اطلاعاتی بین افراد داخلی و خارجی بیشتر میشود که این امر به کاهش کیفیت اطلاعات حسابداری و افزایش محدودیت در تأمین مالی منجر میشود.
امروزه، احتمال دستکاری سود یکی از دغدغههای اصلی استفادهکنندگان اطلاعات مالی است و ابعاد گوناگون آن در ادبیات پژوهشی ایران مطالعه شده است. پژوهشهای انجامشده در حوزۀ روابط بین محدودیت در تأمین مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری و اثر تعدیلکنندۀ احتمال دستکاری سود بر این رابطه، با وجود اهمیت آن، ناکافی و عمدتاً بر تأثیر سایر عوامل بر کیفیت گزارشگری مالی متمرکز بودهاند. از این رو، به دلیل مشخصنبودن نقش محدودیت در تأمین مالی بر کیفیت اطلاعات حسابداری با در نظر گرفتن اثر تعدیلگری احتمال دستکاری سود، خلأ مطالعاتی در این زمینه وجود دارد. از این رو، پژوهش حاضر برای روشنکردن این موضوع و پرکردن شکاف تجربی موجود طراحی شده است. نتایج پژوهش حاضر، ضمن کمک به شناسایی شرکتهای دارای محدودیت در تأمین مالی و مشکوک به دستکاری سود، میتواند بر کارایی و اثربخشی تصمیمهای گرفتهشده توسط سرمایهگذاران و اعتباردهندگان در بازار سرمایه به منظور ارزیابی ریسک اعتباری واحدهای تجاری مؤثر باشد و نهادهای ناظر و تدوینکنندۀ استانداردها را در بازبینی قوانین و استانداردهای مؤثر بر فرایند گزارشگری و افشا در شرکتهای دارای محدودیت در تأمین مالی و مشکوک به دستکاری سود یاری رساند. همچنین، حسابرسان نیز با آگاهی از ریسکهای ذاتی چنین شرکتهایی، در تدوین روشهای حسابرسی مؤثر تجدیدنظر کنند. افزون بر این، انتظار میرود نتایج پژوهش به مدیران واحدهای اقتصادی در بهبود کیفیت گزارشگری مالی با در نظر گرفتن اثراتی که محدودیت در تأمین مالی و احتمال دستکاری سود بر آن دارد، کمک کند.
مبانی نظری، پیشینۀ پژوهش و توسعۀ فرضیهها
کیفیت اطلاعات حسابداری
اطلاعات یک منبع تجاری است که برای بقای سازمان ضروری است (Hall, 2011). اگر اطلاعات مرتبط و مفید برای تصمیمگیری باشد، کیفیت زیادی را نشان میدهد (Haag & Cummings, 2009). گراهام و داد1 [i]برای اولین بار از عبارت «کیفیت اطلاعات» در تحلیل الگوی ارزشگذاری سهام والاستریت استفاده کردند. آنها ضریب سود هر سهم را به عنوان ضریب کیفیت معرفی کردند که نشاندهندۀ برداشت افراد از کیفیت سود بود. این ضریب عواملی مانند سیاستهای توزیع سود، ویژگیهای شرکت (مانند اندازه، شهرت، عملکرد و اهرم مالی)، ماهیت عملیات شرکت و شرایط کلان اقتصادی را منعکس میکرد (اثنیعشری و همکاران، 1393).
گزارشگری و پاسخدهی در بنگاههای اقتصادی یکی از ارکان مهم برای تداوم فعالیت بنگاههاست. از آنجا که سرمایهگذاران برای گرفتن تصمیمهای درست نیازمند اطلاعات صحیح برای پیشبینی جریانهای نقد آتی و چشماندازی روشن برای شرکتهاست، پس لازم است که از منابعی قابل اتکا استفاده کنند (اشکریز، 1401).
کیفیت گزارشگری مالی سنگ بنای حاکمیت شرکتی و کلید اصلی جلب اعتماد ذینفعان تلقی میشود (Gatea Al-Jubouri & Jarad, 2021). گزارشهای مالی با کیفیت زیاد نه فقط باید به استانداردهای قانونی مانند استانداردهای بینالمللی گزارشهای مالی پایبند باشند، بلکه باید بیانگر تصویری منصفانه و دقیق از وضعیت مالی شرکت باشند تا امکان تصمیمگیری آگاهانه را برای سرمایهگذاران و سایر ذینفعان فراهم کنند (ثقفی و عربمازار یزدی، 1389). اطلاعات باکیفیت، با کاهش ابهام موجود و بهبود کیفیت تصمیم، برای استفادهکنندگان ارزش ایجاد میکند (اثنیعشری و اسدی، 1394) و میتوان آن را به عنوان تحقق نیازهای استفادهکننده با توجه به درک استفادهکنندۀ معقول و خارجی تعریف کرد (ثقفی و ابراهیمی، 1388).
بنابراین، به دلیل اهمیتی که کیفیت اطلاعات حسابداری در سیستم اطلاعاتی اقتصاد دارد، به مرور زمان در حال تبدیلشدن به یک موضوع داغ در میان پژوهشگران نظری است. در سراسر دنیا، کیفیت اطلاعات مالی و حسابداری به موضوعی مهم برای رشتۀ حسابداری و حسابرسی بدل شده است (Chai & Wen, 2010). کیفیت اطلاعات مالی و حسابداری را میتوان با معیار اینکه حسابداری تا چه میزان جنبههای گوناگون فعالیتهای شرکت را بهدرستی منعکس میکند، تعیین کرد. تدوینکنندگان استانداردهای حسابداری باید در راستای توسعه و تبیین چارچوبهای مفهومی و تدوین استانداردهایی تلاش کنند که به درک واقعیتهای اقتصادی واحد تجاری یاری رسانند. اصول یادشده مربوطبودن اطلاعات حسابداری و قابلیت اتکای آن هستند. بنابراین، از آنجا که همواره رابطهای جایگزین بین مربوطبودن اطلاعات حسابداری و قابلیت اتکای آن مشهود است، اصول حسابداری، بسته به رویکرد استفادهشده، میتوانند واقعیت اقتصادی را به شکلهای گوناگون تفسیر کنند (Hellstrom, 2009). تمامی واحدهای تجاری که برای دستیابی به منابع مالی از طریق بازار سرمایه و بازار بدهی با یکدیگر رقابت میکنند، به اطلاعات مالی و حسابداری نیاز ضروری و حیاتی دارند. در صورتی که کیفیت اطلاعات مالی و حسابداری زیاد باشد، از عدم تقارن اطلاعاتی کاسته میشود که این امر موجب میشود شفافیت افزایش یابد؛ بنابراین، ابزاری بهتر برای انعقاد قراردادهای تجاری فراهم خواهد شد (Cascino, 2010).
برای به دست آوردن اطمینان سرمایهگذاران و اعتباردهندگان برای انجامدادن فعالیتهای اقتصادی، باید اطلاعاتی که در اتخاذ تصمیمگیری مالی و اقتصادی مفید است، تهیه و ارائه شود. برای اطمینان استفادهکنندگان از اطلاعات حسابداری از کیفیت اطلاعات مالی و حسابداری با قصد بهبود کارایی بازار سرمایه و تخصیص بهینۀ منابع مالی، باید مکانیسمهایی وجود داشته باشند. خلاقیت و دیدگاههای مدیر، کیفیت فرایند حسابرسی، تجربۀ اعضای کمیتۀ حسابرسی و استانداردهای مدون حسابداری با کیفیت زیاد چهار عاملی هستند که در میزان کیفیت اطلاعات حسابداری و گزارشگری مالی نقش کلیدی دارند. در صورتی که در هر یک از این چهار عامل نقص وجود داشته باشد، میتواند کیفیت اطلاعاتحسابداری را کاهش دهد (Thornton, 2002).
محدودیت در تأمین مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری
پس از وقوع بحرانهای مالی در کشورهای توسعهیافته و فروپاشی شرکتهایی بزرگ مانند انرون، ورلدکام و پارمالات، به دلیل تقلبهای موجود در گزارشگری مالی، بحث دربارۀ کیفیت اطلاعات مالی به یکی از مباحث حائز اهمیت در پژوهشهای حرفهای و علمی تبدیل شده است (محمودآبادی و رضایی، 1391). برخی از پژوهشگران باور دارند یکی از عوامل کمبودن کیفیت اطلاعات حسابداری، داشتن محدودیت در تأمین منابع مالی است. به طور کلی، شرکتهای دارای محدودیت در تأمین مالی به شرکتهایی اطلاق میشود که با محدودیتهایی در تأمین مالی سرمایهگذاریهای خود در سطح بهینه مواجه هستند. محدودیتهای مالی به ناتوانی شرکتها در تأمین منابع مالی مورد نیاز برای اجرای پروژههای سرمایهگذاری مطلوب اشاره دارد (Perotti & Vesnaver, 2004).
بر اساس مبانی نظری، محدودیتهای مالی میتوانند کیفیت اطلاعات حسابداری را کاهش دهند و ممکن است واحد تجاری را وادار کنند تا به جای تمرکز بر ارائۀ اطلاعات مالی باکیفیت، بر تأمین مالی متمرکز شوند و همچنین، به کاهش منبع مورد نیاز برای تهیه و ارائۀ اطلاعات مالی باکیفیت منجر شوند. به عبارتی دیگر، در چنین شرایطی، کیفیت اطلاعات مالی میتواند نقشی بهسزا ایفا کند. اطلاعات مالی، با کاهش عدم تقارن اطلاعاتی، میتواند به شرکتها در دستیابی به فرصتهای سرمایهگذاری و همچنین، بهبود نقش نظارتی مدیران کمک کند (Fama & Jensen, 1983; Diamond & Verrecchia, 1991, Bushman & Smith, 2001). از این رو، برخی از پژوهشگران، از جمله بالاکریشنان و همکاران (Balakrishnan et al., 2014)، معتقد هستند شرکتهای دارای کیفیت اطلاعات مالی مطلوبتر محدودیتهای کمتری در تأمین منابع مالی دارند، زیرا به دلیل کاهش عدم تقارن اطلاعاتی در این شرکتها، نیاز کمتری به ارائۀ تضمین برای تأمین مالی وجود دارد و از این رو، کمتر دچار محدودیت در این زمینه میشوند. محدودیت در تأمین مالی یکی از عوامل کلیدی است که کیفیت اطلاعات حسابداری را به طور مستقیم تحت تأثیر قرار میدهد و چندین پیامد منفی به دنبال دارد. نخست، محدودیتهای مالی ممکن است به کاهش دقت و شفافیت در گزارشگری مالی منجر شوند، زیرا شرکتهایی که با این نوع محدودیتها مواجه هستند، ممکن است برای کاهش هزینهها و بهبود وضعیت مالی، اطلاعات را به طور ناقص یا نادرست ارائه دهند (هنریعزیز، 1399). دوم، در شرایط محدودیت مالی، مدیران ممکن است به مدیریت سود روی آورند تا تصویری بهتر از وضعیت مالی شرکت ارائه دهند؛ این عمل میتواند به کاهش کیفیت اطلاعات مالی و افزایش عدم تقارن اطلاعاتی منجر شود (جبارزادهکنگرلویی و بهنمون، 1398). همچنین، پژوهشها نشان دادهاند محدودیتهای مالی تأثیر منفی بر ارتباط میان کیفیت گزارشگری مالی و سیاستهای تقسیم سود دارند. به عبارت دیگر، شرکتهایی که با محدودیتهای مالی مواجه هستند، ممکن است نتوانند سیاستهای تقسیم سود مناسبی را اجرا کنند که این امر خود بر کیفیت گزارشگری تأثیر میگذارد (هنریعزیز، 1399). علاوه بر این، شرایط محدودیت مالی تصمیمگیری مدیران در خصوص انتخاب شیوۀ تأمین مالی را پیچیدهتر میکند و حفظ کیفیت اطلاعات در این فرایند مستلزم اتخاذ تصمیمهای هوشمندانه است (آغال، 1394). در نهایت، کیفیت کم گزارشگری مالی ناشی از محدودیتهای مالی میتواند هزینۀ سرمایه را افزایش دهد، زیرا سرمایهگذاران به اطلاعات با کیفیت کم اعتماد کمتری دارند و بنابراین، انتظار بازده بیشتری را دارند.
محدودیتهای مالی نه فقط بر عملکرد اقتصادی شرکتها تأثیر میگذارند، بلکه میتوانند کیفیت گزارشگری مالی را نیز تحت تأثیر قرار دهند. این امر ضرورت اتخاذ تصمیمهای مناسب در زمینۀ تأمین مالی و مدیریت منابع را برای حفظ کیفیت اطلاعات حسابداری نشان میدهد. از این رو، با توجه به بررسی پژوهشهای قبلی در ارتباط با موضوع این پژوهش، دریافتیم بسیاری از مؤسسههای مالی در خطر سقوط و ورشکستگی قرار دارند و این امر به تنزل کیفیت اطلاعات حسابداری منجر میشود؛ در نتیجه، فرضیهای به شکل زیر مطرح میشود:
فرضیۀ (1): محدودیت در تأمین مالی بر کیفیت اطلاعات حسابداری تأثیر منفی و معنادار دارد.
کیفیت اطلاعات حسابداری و احتمال دستکاری سود
کیفیت گزارشگری مالی ارزش گزارشگری مالی را تعیین میکند و به همین منظور، ارائۀ تعریفی روشن و کامل از کیفیت گزارشگری مالی یک تقاضای جهانی است (امیرآزاد و همکاران، 1397). کیفیت گزارشگری مالی نشاندهندۀ دقت، شفافیت و جامعیت صورتهای مالی در نمایش وضعیت و عملکرد شرکت است. اهداف اصلی حسابداری که از نیازهای استفادهکنندگان برونسازمانی نشئت میگیرند، شامل گزارشگری وضعیت مالی، عملکرد و انعطافپذیری مالی یک واحد تجاری هستند. این گزارشها به ذینفعان کمک میکنند تا تصمیمهای مالی و سرمایهگذاری مناسبی اتخاذ کنند. در این میان، صورتهای مالی اساسی، به ویژه صورت سودوزیان که سود گزارششده را در بر دارد، نقش کلیدی در انتقال این اطلاعات ایفا میکنند. سود معیاری حائز اهمیت در فرایند تصمیمگیری و ارزیابی توسط استفادهکنندگان از اطلاعاتمالی محسوب میشود. بنابراین، هر گونه دستکاری در صورتهای مالی موجب تزلزل در هدف و فلسفۀ وجودی این صورتها خواهد شد. رابطۀ مدیریت سود و احتمال تقلب با کیفیت گزارشگری مالی بهشدت مورد توجه ادبیات حسابداری و مالی قرار گرفته است. تقلب در ارائۀ سود ناظر بر دستکاری سود، از طریق انحراف از استانداردهای حسابداری و قوانین مربوط یا تغییر ساختار فعالیتهای شرکت به نحوی انجام میشود که ارزش مورد انتظار آن کاهش نیابد. در مقابل، حسابداری خلاقانه یا بدیع به دستکاری سود یا بهکارگیری رویههایی اطلاق میشود که به دلیل عدم شفافیت یا عدم وجود استانداردها یا قوانین خاص مربوط، به عنوان انحراف تلقی نمیشوند (Ning, 2005). به علاوه، یکی از اهداف صورتهای مالی نشاندادن مسئولیت مباشرتی مدیر یا حسابدهی ایشان نسبت به منابعی است که در اختیار ایشان قرار گرفته است. تحلیلگران مالی معمولاً سود خالص گزارششده (سود حسابداری) را از سود واقعی متفاوت تلقی میکنند. یکی از دلایل احتمالی این تفاوت احتمال دستکاری سود حسابداری توسط مدیران واحد تجاری است. با عنایت به اینکه مسئولیت تهیۀ صورتهای مالی بر عهدۀ مدیران است، این احتمال وجود دارد که آنها، به دلایل گوناگون، اقدام به دستکاری سود کنند. مدیریت سود به طیفی وسیع از فعالیتها اطلاق میشود که بر سود حسابداری گزارششده یا تفسیر آن تأثیر میگذارند و ممکن است در چارچوب استانداردهای حسابداری (اقلام تعهدی) یا از طریق دستکاری واقعی فعالیتها (تغییر در هزینههای تحقیق و توسعه، تغییر زمانبندی مخارج سرمایهای و غیره) عملی شوند (Roychowdhury, 2006). این فعالیتها از تصمیمهای حسابداران در خصوص نحوۀ انعکاس سود اقتصادی نهفته در گزارشهای مالی آغاز میشوند و تا فعالیتهای مؤثر بر تفسیر گزارشهای دورهای امتداد مییابند (Butler et al., 2004). آگاهی از علل وقوع پدیدۀ مدیریت سود امکان کاهش آن را فراهم میکند. موارد متعدد تقلب در حسابداری که طی سالهای اخیر مشاهده شدهاند، ما را به سوی شناخت دقیقتر تحولات حاکم بر صنعت حسابداری و لزوم اصلاح و توسعۀ قوانین و مقررات مربوط رهنمون میکنند (Erickson et al., 2006). از دیدگاه نظری، نظریۀ نمایندگی[ii] نشان میدهد مدیران ممکن است به دلیل تضاد منافع میان خویش و سهامداران و سرمایهگذاران، به دستکاری سود روی بیاورند تا منافع شخصی خود را تأمین کنند. نظریۀ چشمانداز[iii] نیز بیان میکند ترجیحات روانشناختی مدیران مانند زیانگریزی میتواند انگیزهای برای دستکاری سود باشد. اقلام تعهدی[iv] به دلیل استفاده از پیشبینیها و برآوردها، زمینه را برای دستکاری سود فراهم میآورد. تغییرات در اقلام تعهدی میتواند معیاری معکوس از کیفیت سود باشد، زیرا نشاندهندۀ دستکاریهای احتمالی است. با شدت گرفتن این دستکاریها، کیفیت گزارشگری مالی کاهش مییابد و اطلاعات افشاشده تصویری نامطمئن از سلامت اقتصادی شرکت ارائه میدهد.
محدودیت در تأمین مالی و احتمال دستکاری سود
محدودیت مالی به وضعیتی اطلاق میشود که شرکت قادر به تأمین مالی برای همۀ پروژههای سرمایهگذاری سودآور خود نباشد. این وضعیت ممکن است به دلایلی مختلف از جمله شرایط اعتباری ضعیف، عدم امکان دریافت وام یا انتشار سهام جدید یا وجود داراییهای غیرنقدشونده ایجاد شود. گفتنی است، محدودیت مالی با فشار مالی، فشار اقتصادی یا ریسک ورشکستگی تفاوت دارد. اگرچه این مباحث بیتردید با محدودیتهای مالی در ارتباط هستند، از سوی دیگر، مدیریت سود[v] یکی از مهمترین موضوعها در ادارۀ یک واحد انتفاعی محسوب میشود. مفهوم مدیریت سود ابتدا توسط هپ ورث با عنوان هموارسازی سود[vi] مطرح شد (Hepworth, 1953) و بعدها توسط گوردن توسعه یافت (Gordon, 1964). اصطلاح مدیریت سود توسط میکلسون[vii] به عنوان جایگزینی برای عبارت هموارسازی سود مطرح شد و بهتدریج مورد توجه قرار گرفت؛ زیرا میتواند بر تهیۀ گزارشهای خلاصهای از عملکرد شرکت تأثیر بگذارد و نتایج مدنظر را منعکس کند (ریاحی بلکویی و پارسائیان، 1379).
بحران مالی شرکتها عاملی است که در صورت وقوع، مدیر را وادار به انجام اقداماتی خاص میکند. در این شرایط، سود حسابداری که یکی از مهمترین شاخصهای ارزیابی عملکرد است، دچار دستکاری میشود. شرکتهایی که با بحران مالی روبهرو هستند، برای کاهش هزینههای ورشکستگی به مدیریت سود روی میآورند و نسبت به سایر شرکتها از اقلام تعهدی بیشتری استفاده میکنند (Sensini & Vazquez, 2022).
پژوهشهای تجربی در حوزههای اقتصاد کلان و مالی حاکی از آن هستند که انباشت محدودیتهای مالی احتمالاً بر ارزش شرکت اثرگذار است. سود حسابداری که محصول اصلی فرایند حسابداری تعهدی است، به عنوان یکی از مهمترین ارقام مندرج در صورتهای مالی، مورد توجه اقشار مختلف قرار میگیرد. با وجود این، آنچه برای استفادهکنندگان و حافظان منافع آنها (حسابرسان) از اهمیت بیشتری برخوردار است، قابلیت اتکا و واقعیبودن اطلاعات مربوط به سود است، زیرا مدیران همواره این انگیزه را دارند که سود را به منظور اهداف خاص خود دستکاری کنند. افزایش احتمال دستکاری سود عدم تقارن اطلاعاتی میان ذینفعان داخلی و خارجی را تشدید میکند و به تبع آن، کیفیت اطلاعات حسابداری کاهش و محدودیت در تأمین مالی افزایش مییابد. از این رو، افزایش احتمال دستکاری سود به کاهش اثر منفی محدودیت در تأمین مالی بر کیفیت اطلاعات حسابداری منجر میشود؛ در نتیجۀ فرضیۀ زیر مطرح میشود:
فرضیۀ (2): افزایش احتمال دستکاری سود تأثیر محدودیت در تأمین مالی بر کیفیت اطلاعات حسابداری را تضعیف میکند.
در ادامه، پژوهشهای داخلی و خارجی مربوط به حوزۀ پژوهش ارائه میشوند:
علیزاده و همکاران (1403) ارتباط بین بحران مالی شرکت در دستکاری سود توسط مدیریت را با تأکید بر نقش نظارتی مؤسسههای بزرگ حسابرسی بررسی کردند. نتایج پژوهش نشان داد بحران مالی بر دستکاری سود تأثیری مستقیم و معنادار دارد و اندازۀ مؤسسۀ حسابرسی موجب کاهش میزان تأثیر بحران مالی بر دستکاری سود میشود. به عبارت دیگر، بحران مالی موجب دستکاری صورتهای مالی توسط مدیران شرکت میشود و حسابرسی شرکتها توسط سازمان حسابرسی ممکن است موجب کاهش دستکاری سود توسط مدیران شرکت شود و تأثیر بحران مالی بر مدیریت سود کاهش یابد.
یوسفی و همکاران (1401) تأثیر بحران مالی جهانی بر ارتباط میان درماندگی مالی و مدیریت سود و قیمتگذاری سهام را بررسی کردند. یافتهها بیانگر تأثیر بحران مالی جهانی بر عملکرد مالی شرکتهاست وآنها را در آستانۀ درماندگی مالی از طریق ناتوانی در تأمین منابع مالی قرار میدهد و از طرفی، انگیزۀ مدیران را برای مخفیکردن عملکرد رو به وخامت شرکت با توسل به اقداماتی مانند مدیریت سود و قیمتگذاری اقلام تعهدی تشدید میکند. پژوهش انجامشده نشان میدهد بحران مالی جهانی تأثیری معنادار بر سه عامل درماندگی مالی شرکتها، مدیریت سود و قیمتگذاری اقلام
تعهدی در بورس اوراق بهادار تهران داشته است.
ذوالفقاری و همکاران (1398) در پژوهش خود مدیریت سود فرصتطلبانه و کارا و ارتباط آن با محدودیتهای مالی را با استفاده از آزمون فرضیۀ بدهی در نظریههای اثباتی حسابداری بررسی کردند. نتایج نشان داد بین محدودیت مالی و مدیریت سود رابطهای مثبت و معنادار وجود دارد. همچنین، با تفکیک مدیریت سود به دو نوع کارا و فرصتطلبانه، مشخص شد محدودیت مالی تأثیری معنادار بر مدیریت سود کارا ندارد، اما با مدیریت سود فرصتطلبانه رابطهای مثبت و معنادار دارد.
ابراهیمی و همکاران (1396) تأثیر بحران مالی بر کیفیت گزارشگری مالی را بررسی کردند. نتایج پژوهش حاکی از آن است که بحران مالی تأثیری منفی و معنادار بر هموارسازی سود، ارتباط ارزشی سود و محافظهکاری شرطی دارد، اما رابطهای معنادار میان بحران مالی و محافظهکاری غیرشرطی مشاهده نشد.
در نهایت، ستایش و همکاران (1392) رابطۀ بین کیفیت اطلاعات مالی و محدودیتهای تأمین مالی شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران را بررسی کردند. نتایج این پژوهش نشان داد هرچه کیفیت اقلام تعهدی و سود گزارششده توسط شرکتها افزایش یابد، میزان محدودیتهای آنها در تأمین مالی کاهش مییابد.
بررسی پژوهشهای داخلی با کلیدواژۀ محدودیت در تأمین مالی، کیفیت اطلاعات حسابداری و احتمال دستکاری سود، حاکی از بدیعبودن موضوع پژوهش حاضر است؛ اما این بررسی نشان میدهد بحران مالی جهانی بر عملکرد مالی شرکتها مؤثر است و بین محدودیت مالی و مدیریت سود رابطهای معناداری وجود دارد.
تانگ رابطۀ بین کیفیت اطلاعات حسابداری و محدودیتهای مالی بر ورودی نوآوری شرکتهای خصوصی چینی را بررسی کرده و یافتهها حاکی از آن است که محدودیتهای تأمین مالی ارتباط، قابلیت اطمینان و احتیاط اطلاعات حسابداری را تضعیف میکنند (Tang, 2023).
لی و همکاران، با استفاده از تجزیهوتحلیل کلاندادهها، کیفیت اطلاعات حسابداری، محدودیتهای مالی و کارایی سرمایهگذاری در نوآوری شرکتها را بررسی کردند. نتایج پژوهش آنان نشان میدهد کیفیت اطلاعات حسابداری میتواند محدودیت در تأمین مالی را کاهش دهد (Lei et al., 2022).
دینگ و همکاران در پژوهشی کیفیت گزارشگری مالی و محدودیتهای تأمین مالی بدهی خارجی را در شرکتهای خصوصی بررسی کردند. بر اساس نتایج، بهبود کیفیت سود فرصتهای بیشتری را برای تأمین مالی بدهی شرکتهای خصوصی فراهم میکند و در عین حال، هزینههای مربوط به بدهی را نیز کاهش میدهد (Ding et al., 2016).
شولی رابطۀ بین مدیریت سود و کیفیت گزارشگری مالی را بررسی کرد. نتایج نشان میدهد مدیریت سود بر کیفیت سود و در عین حال، کیفیت گزارشگری مالی شرکتها تأثیر میگذارد. مدیریت سود سبب کاهش کیفیت گزارشگری مالی میشود (Shuli, 2011).
تحلیل پژوهشهای خارجی نشان میدهد نتایج به طور پراکنده حاکی از وجود روابط بین متغیرهای پژوهش حاضر است. به عبارتی، انتظار میرود محدودیت در تأمین مالی با کیفیت اطلاعات حسابداری در ارتباط باشد و علاوه بر آن، احتمال دستکاری سود توان تعدیل این رابطه را دارد.
روششناسی پژوهش
این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی-همبستگی محسوب میشود. طرح پژوهش از نوع نیمهتجربی یا پسارویدادی است، زیرا دادهها بدون مداخلۀ مستقیم پژوهشگر گردآوری شدهاند و سپس، با بهرهگیری از فنون آماری و بر پایۀ فرضیههای مطرحشده در پژوهش، روابط میان مشاهدات دنیای واقعی بررسی شده است (نمازی، 1389). دادههای لازم برای اندازهگیری متغیرهای پژوهش به وسیلۀ سایت رسمی سازمان بورس و اوراق بهادار تهران، پایگاه دادههای سازمان بورس و اوراق بهادار تهران و نرمافزار رهاورد نوین گردآوری شدهاند. جامعۀ آماری این پژوهش تمامی شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران را شامل میشود. قلمرو زمانی پژوهش یک دورۀ ششساله از سال 1396 تا 1402 است. به منظور همگنبودن شرکتهای تحت بررسی از لحاظ بازۀ زمانی و ماهیت فعالیت و در نتیجه، افزایش دقت و قابلیت مقایسۀ پژوهش، نمونۀ آماری به روش غربالگری و حذف سیستماتیک با در نظر گرفتن محدودیتهای زیر انتخاب میشود. برای محاسبۀ متغیر کیفیت اطلاعات حسابداری از اطلاعات سنوات قبل از 1396 و اطلاعات سال 1402 هم استفاده شده است.
1- برای افزایش قابلیت مقایسه، سال مالی شرکتهای مورد مطالعه به اسفند ماه ختم میشود.
2- نمونۀ آماری شامل شرکتهای فعال در زمینههای سرمایهگذاری، واسطهگری مالی، بانکها و شرکتهای بیمه نباشند.
3- پذیرش کلیۀ شرکتها در بورس اوراق بهادار تهران باید قبل از سال ۱۳۹۶ صورت گرفته باشد وتا پایان سال 1401 از فهرست شرکتهای بورس خارج نشده باشند.
4- دادههای مالی لازم برای محاسبۀ متغیرهای پژوهش در طول دورۀ پژوهش موجود باشد.
با توجه به موارد گفتهشده و با عنایت به نگارۀ (1)، از میان شرکتهای واجد شرایط، ۱۱۵ شرکت به عنوان نمونه انتخاب شدند.
نگارۀ 1: نحوۀ غربالگری تعیین نمونه
Table 1: How to screen for sample determination
|
عنوان |
تعداد |
|
|
تعداد کل شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران در سال 1402 |
|
497 |
|
شرکتهایی که سال مالی آنها منتهی به 29 اسفند نیست. |
51 |
|
|
شرکتهایی که جزو شرکتهای سرمایهگذاری، واسطهگری مالی، بانکها، شرکتهای بیمه، لیزینگ و هلدینگ بودند. |
122 |
|
|
شرکتهایی که بعد از سال مالی 1396 در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شده بودند و قبل از پایان سال 1402 از فهرست شرکتهای بورس خارج شده بودند. |
43 |
|
|
شرکتهایی که اطلاعات مورد نیاز برای محاسبۀ متغیرهای پژوهش در بازۀ زمانی پژوهش برای آنها موجود و در دسترس نبود. |
166 |
|
|
تعداد کل شرکتهای حذفشده از نمونه |
|
382 |
|
تعداد نمونۀ نهایی انتخابشده |
|
115 |
مدلها و متغیرهای پژوهش
مدل آزمون فرضیۀ (1)
مدل آزمون فرضیۀ (2)
مدل آزمون فرضیۀ (2)
برای آزمون فرضیۀ (2) از دو مدل استفاده شده است: مدل بنیش و مدل بنیش تعدیلشده.
مدل بنیش از تعدادی محدود نسبت مالی استفاده میکند و روابط خطی بین این نسبتها و احتمال دستکاری سود را بررسی میکند و به دلیل سادگی، ممکن است در تشخیص برخی از انواع پیچیدهتر تقلب نتواند عملکرد خوبی داشته باشد. مدل بنیش تعدیلشده با اضافهکردن متغیرهای جدید و پیچیدهتر به مدل بنیش، سعی در بهبود دقت پیشبینی دارد و با تحلیلهای چندمتغیره، توانایی تشخیص دقیقتر تقلب را فراهم میکند.
در مدلهای یادشده:
AIQ: کیفیت اطلاعات حسابداری؛KZ : محدودیت در تأمین مالی؛ SIZE: اندازۀ شرکت؛ ROA: بازده داراییها؛ MTB: فرصتهای رشد؛ LEV: اهرم مالی؛AGE : سن شرکت؛ : احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش؛ : احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده.
متغیر وابسته
کیفیت اطلاعات حسابداری (AIQ): در پژوهش حاضر، کیفیت اطلاعات حسابداری به عنوان متغیر وابسته بررسی شده است. شاخص کیفیت اقلام تعهدی به عنوان معیاری برای سنجش کیفیت اطلاعات حسابداری در این پژوهش استفاده میشود. این شاخص بر پایۀ مدل ارائهشده توسط فرانسیس و همکاران (Francis et al., 2005) به صورت زیر تعریف شده است:
: مجموع اقلام تعهدی سرمایۀ در گردش
که با توجه به اطلاعات موجود، به روش زیر به دست میآید:
: تغییرات در دارایی جاری
: تغییرات در بدهی جاری
: تغییرات در وجه نقد
: تغییرات در تسهیلات دریافتی کوتاهمدت
: کل داراییها
: جریان وجه نقد عملیاتی که از صورت جریان وجوه نقد به دست میآید
: تغییر در درآمد فروش
: اموال، ماشینآلات و تجهیزات
: باقیماندۀ حاصل از رگرسیون
کلیۀ متغیرها به میانگین کل داراییها تقسیم میشوند. مبنای نظری مدل بالا بر این اصل استوار است که اقلام تعهدی باید جریان وجه نقد عملیاتی (CFO) دورههای قبلی، جاری و بعدی را شرح دهند. مقادیر باقیمانده (εi) از رگرسیون اقلام تعهدی بیانگر مدیریت سود یا کیفیت سود هستند. هرچه مقادیر باقیمانده کمتر باشند، کیفیت اقلام تعهدی و در نتیجه، کیفیت اطلاعات حسابداری بیشتر خواهد بود و برعکس. بنابراین، مقدار باقیمانده در عدد منفی یک ضرب میشود. انحراف باقیمانده بیشتر بیانگر کیفیت اطلاعات حسابداری نامطلوبتر است (Francis et al., 2005).
متغیر مستقل
محدودیت در تأمین مالی (KZ): در این پژوهش، متغیر مستقل محدودیت در تأمین مالی در نظر گرفته شده است. برای سنجش این متغیر از شاخص کاپلان و زینگالس (Kaplan & Zingales, 1997) استفاده میشود که برای تفکیک شرکتهای دارای محدودیت در تأمین مالی به کار میرود و توسط تهرانی و حصارزاده (1389) در مدل ارائهشده در رابطۀ زیر بومیسازی شده است:
C: نسبت وجه نقد بر داراییها، Div: نسبت سود تقسیمی بر داراییها، Lev: نسبت بدهی به داراییها و MTB: نسبت مجموع ارزش بازار حقوق صاحبان سهام و ارزش دفتری بدهیها به ارزش دفتری داراییهاست. روش استفاده از این شاخص به این صورت است که ابتدا مقادیر واقعی در معادلۀ شاخص KZ جایگذاری میشوند و مقدار KZ محاسبه میشود. مقادیر از کوچکترین تا بزرگترین مرتب و به پنج بخش تقسیم میشوند. در این دستهبندی، شرکتهای قرارگرفته در چهارک و پنجک بالایی به عنوان شرکتهای واجد شرایط محدودیت در تأمین مالی شناخته میشوند.
متغیر تعدیلگر
احتمال دستکاری سود (EMP): متغیر تعدیلگر، متغیری است که بر جهت و میزان ارتباط بین متغیر مستقل و وابسته تأثیر میگذارد (Baron & Kenny, 1986). در این پژوهش، متغیر احتمال دستکاری سود نقش تعدیلگری ایفا میکند.
برای اندازهگیری این متغیر، از الگوی بنیش و بنیش تعدیلشده استفاده شد (Beneish, 1999).
احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش
الگوی دستکاری سود بنیش با استفاده از رابطۀ (1) در زیر برآورد شده است:
رابطۀ (1)
گفتنی است، نقطۀ انقطاع الگوی اولیۀ بنیش 78/1- است. بنابراین، اگر امتیاز محاسبهشده (M) بیشتر از 78/1- باشد، احتمال زیادی وجود دارد که شرکت سود را دستکاری کرده باشد. بر این اساس، متغیر احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش ( ) در صورت تحقق این شرط، مقدار 1 و در غیر این صورت، مقدار صفر میگیرد.
الگوی بنیش از هشت متغیر مالی به عنوان شاخصهایی برای شناسایی شرکتهایی استفاده میکند که ممکن است صورتهای مالی خود را دستکاری کنند. زمانی که صورتهای مالی شرکت تغییرات آماری معناداری در حسابهای دریافتنی، کاهش کیفیت دارایی، وخامت حاشیۀ سود ناخالص، رشد فروش، افزایش اقلام تعهدی و سایر عوامل نشان دهند، احتمال دستکاری سود افزایش مییابد. متغیرهای مالی این شاخص به شرح زیر هستند:
شاخص فروشهای روزانه در حسابهای دریافتنی (DSRI): شاخص یادشده زمان باقیماندن فروشها در حسابهای دریافتنی را اندازهگیری و آن را با سال قبل مقایسه میکند. اگر این نسبت بزرگتر از یک باشد، نشان میدهد حسابهای دریافتنی به عنوان درصدی از فروش نسبت به سال گذشته افزایش یافتهاند. هرچند این افزایش میتواند ناشی از فعالیتهای عادی شرکت باشد، ممکن است نشانهای از بیشنمایی درآمدها نیز باشد. این متغیر به صورت زیر محاسبه میشود:
رابطۀ (2)
در رابطۀ بالا، RECحسابهای دریافتنی تجاری و غیرتجاری و SALESفروش شرکت است.
شاخص حاشیۀ سودناخالص (GMI): این متغیر حاشیۀ سود سال جاری را نسبت به سال قبل ارزیابی میکند. اگر مقدار شاخص بیشتر از یک باشد، نشاندهندۀ وضعیت نامطلوب شرکت است و چشمانداز منفی آن را نمایان میکند. چنین شرکتهایی بیشتر در معرض دستکاری سود قرار دارند.
رابطۀ (3)
در رابطۀ بالا، COG بهای تمامشدۀ کالای فروشرفته است.
شاخص کیفیت داراییها (AQI): این شاخص با محاسبۀ نسبت داراییهای غیرجاری (به استثنای داراییهای ثابت مشهود) به کل داراییهای شرکت، کیفیت داراییهای آن را ارزیابی میکند. مقدار شاخص بیش از یک نشان میدهد شرکت احتمالاً هزینههای معوق و داراییهای نامشهود را افزایش داده و سود را دستکاری کرده است. بنابراین، مقدار بیشتر این شاخص نشاندهندۀ کاهش کیفیت داراییها و افزایش احتمال دستکاری در سود است.
رابطۀ (4)
در رابطۀ بالا، CA جمع داراییهای جاری، PPE داراییهای ثابت مشهود و ASSETS مجموع داراییهاست.
شاخص رشد فروش (SGI): مقدار بیش از یک این شاخص بیانگر رشد فروش شرکت نسبت به سال قبل است. اگرچه رشد فروش بهتنهایی نشاندهندۀ دستکاری سود نیست، احتمال آن را افزایش میدهد.
رابطۀ (5)
شاخص استهلاک (DEPI): عدد بیش از یک در این شاخص نشان میدهد شرکت عمر مفید داراییهای ثابت مشهود را بازنگری کرده و افزایش داده است که این امر به افزایش مبلغ سود منجر شده است.
رابطۀ (6)
در رابطۀ بالا، DEP هزینۀ استهلاک داراییهای ثابت مشهود و PPE ناخالص داراییهای ثابت مشهود است.
شاخص هزینههای فروش، اداری و عمومی (SGAI): شاخص یادشده میزان هزینههای فروش، اداری و عمومی شرکت را نسبت به فروش ارزیابی میکند.
رشد نامتناسب فروش در مقایسه با هزینههای فروش، اداری و عمومی نشاندهندۀ چشمانداز منفی آیندۀ شرکت است.
رابطۀ (7)
در رابطۀ بالا، SGA, EXP معرف هزینههای اداری، عمومی و فروش و SALESمعرف فروش سالانۀ شرکت است.
شاخص مجموع اقلام تعهدی به مجموع داراییها (TATA): این نسبت از طریق تقسیم مجموع اقلام تعهدی (ACC) که به عنوان اختلاف بین سود عملیاتی و جریان نقد عملیاتی است، بر مجموع داراییها (ASSETS) در پایان دوره محاسبه میشود.
رابطۀ (8)
شاخص اهرم (LVGI): این شاخص از نسبت مجموع بدهیها به مجموع داراییها به دست میآید. مقدار بیش از یک برای این شاخص بیانگر اهرم مالی بالاست و احتمال دستکاری در صورتهای مالی شرکت را افزایش میدهد.
رابطۀ (9)
در رابطۀ بالا، LTD معرف مجموع بدهیهای غیرجاری،CL بیانگر مجموع بدهیهای جاری و ASSETS نشاندهندۀ جمع داراییهاست.
احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده
الگوی دستکاری سود بنیش تعدیلشده بر اساس رابطۀ (10) در زیر تعیین شد:
رابطۀ (10)
گفتنی است، حد آستانۀ الگوی بنیش تعدیلشده 5/0 در نظر گرفته شده است. در نتیجه، چنانچه امتیاز محاسبهشدۀ دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده بیشتر از 5/0 باشد، به احتمال بیشتری شرکت درگیر دستکاری سود است. در این حالت، متغیر احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده ( ) در الگوهای فرضیۀ پژوهش برابر مقدار 1 و در غیر این صورت، این متغیر برابر 0 خواهد بود. در پژوهش حاضر، از هر دو نوع الگو (تعدیلشده و تعدیلنشده) استفاده خواهد شد.
متغیرهای کنترلی
اندازۀ شرکت
اندازۀ شرکت i درسال t با لگاریتم کل داراییهای شرکت در پایان سال مالی برابر است. با توجه به تجربۀ کارشناسان و امکانات شرکتها و مشخصبودن برنامه و اهداف آنها، میزان افشای داوطلبانۀ اطلاعات و کیفیت گزارشگری مالی افزایش مییابد. از سوی دیگر، به دلیل تعدد معاملات در شرکتهای بزرگ، اطلاعات بیشتری از این شرکتها در بازار موجود است.
بازده داراییها
بازده داراییها با سود خالص تقسیم بر کل داراییها برابر است. شرکتهایی که بیشتری بالاتری دارند، کمتر درصدد عدم افشای اطلاعات هستند.
فرصتهای رشد
در رابطه با این متغیر کنترلی، میتوان انتظار داشت هرچه فرصتهای رشد بیشتر شوند، توجه به کیفیت اطلاعات بیشتر میشود که در نتیجه، باعث افزایش نرخ رشد میشود. بنابراین، از معیار ارزش بازار به ارزش دفتری به عنوان معیار فرصت رشد استفاده میشود.
اهرم مالی
نتایج پژوهشهای پیشین بیانگر آن است که اهرم مالی بالا به طور بالقوه باعث افزایش استفاده از اقلام تعهدی و سایر انتخابهای حسابداری افزایشدهندۀ سود میشود. علت این امر تلاش در راستای پیشگیری از تخلف مفاد قراردادهای بدهی است. از سوی دیگر، افزایش اهرم مالی با کاهش میزان رفتارهای فرصتطلبانۀ مدیران باعث کاهش مدیریت سود و در نتیجه، افزایش کیفیت سود میشود (احمدیمقدم، 1394). این نسبت از تقسیم بدهیهای بلندمدت بر جمع داراییها محاسبه میشود.
سن شرکت
سن شرکت با لگاریتم طبیعی تفاوت سال ورود به بورس شرکت از سال جاری برابر است. هرچه تعداد سالهای حضور شرکت در بازار سرمایه بیشتر باشد، اطلاعات بیشتری دربارۀ شرکت برای فعالان بازار در دسترس است که این موضوع موجب افزایش امکان گزارشگری با کیفیت بیشتری برای این شرکتها میشود.
یافتههای پژوهش
آمارههای توصیفی
به منظور ارائۀ یک نمای کلی از ویژگی متغیرهای پژوهش حاضر، نگارۀ (2) برخی از آمارهای توصیفی این متغیرها مانند شاخصهای مرکزی و پراکندگی را نمایان میکند. محدودیت در تأمین مالی یک متغیر دووجهی است. نتایج ارائهشده در نگارۀ (3) حاکی از آن است که از میان 690 سال/شرکت مشاهده، 276 سال-شرکت (40 درصد) مشمول محدودیت تأمین مالی هستند و 414 سال-شرکت (60 درصد) بدون محدودیت در تأمین مالی محسوب میشوند.
میانگین برای متغیر کیفیت اطلاعات حسابداری 003/0- است که گویای کیفیت کم اطلاعات حسابداری در میان شرکتهای بورسی است. مقدار میانگین احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش برابر 248/8 است که بیان میکند بیشتر دادهها حول این نقطه متمرکز هستند. پارامتر انحراف معیار این متغیر برابر 040/2 است. به بیان دیگر، مقدار انحراف معیار بالا حاکی از آن است که متوسط میزان پراکندگی متغیر احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش نسبت به میانگین 040/2 است. مقدار میانگین اهرم مالی حاکی از آن است که 5 درصد از داراییهای شرکت ها از طریق بدهی تأمین شده است.
نگارۀ 2: آمار توصیفی متغیرهای کمّی پژوهش
Table 2: Descriptive statistics of quantitative research Variables
|
انحراف معیار |
کمینه |
بیشینه |
میانه |
میانگین |
نماد متغیر |
متغیر |
|
208/0 |
438/0- |
591/0 |
032/0- |
003/0- |
AIQ |
کیفیت اطلاعات حسابداری |
|
040/2 |
202/3 |
556/16 |
983/7 |
248/8 |
|
احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش |
|
748/0 |
397/2- |
085/3 |
088/0 |
092/0 |
|
احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده |
|
772/0 |
520/5 |
782/8 |
710/6 |
849/6 |
SIZE |
اندازۀ شرکت |
|
162/0 |
105/0- |
575/0 |
195/0 |
206/0 |
ROA |
بازده داراییها |
|
394/11 |
341/1 |
980/58 |
799/6 |
822/10 |
MTB |
فرصتهای رشد |
|
053/0 |
000/0 |
241/0 |
033/0 |
052/0 |
OLEV |
اهرم مالی |
|
171/0 |
845/0 |
662/1 |
342/1 |
305/1 |
AGE |
سن شرکت |
(منبع: یافتههای پژوهش)
نگارۀ 3: شاخصهای آمار توصیفی مربوط به متغیر کیفی محدودیت در تأمین مالی
Table 3: Descriptive statistics indicators related to the qualitative variable of financing constraints
|
درصد |
فراوانی |
پاسخ |
تعداد مشاهدات |
علامت |
نام متغیر |
|
60 |
144 |
عدم محدودیت (0) |
690 |
KZ |
محدودیت تأمین مالی |
|
40 |
276 |
دارای محدودیت (1) |
(منبع: یافتههای پژوهش)
نگارۀ 4: نتایج آزمون همبستگی چندگانۀ متغیرهای پژوهش
Table 4: The Results of multiple correlation test of research variables
|
متغیرها |
مدل اول |
مدل دوم |
مدل سوم |
|||
|
آمارۀ VIF |
همخطی |
آمارۀ VIF |
همخطی |
آمارۀ VIF |
همخطی |
|
|
KZ |
024/1 |
ندارد |
108/1 |
ندارد |
007/1 |
ندارد |
|
EMP |
--- |
--- |
162/2 |
ندارد |
--- |
--- |
|
EMP_BA |
--- |
--- |
--- |
--- |
417/1 |
ندارد |
|
KZ*EMP |
--- |
--- |
151/2 |
ندارد |
--- |
--- |
|
KZ* EMP_BA |
--- |
--- |
--- |
--- |
449/1 |
ندارد |
|
SIZE |
239/1 |
ندارد |
876/4 |
ندارد |
500/1 |
ندارد |
|
ROA |
169/1 |
ندارد |
344/1 |
ندارد |
121/1 |
ندارد |
|
MTB |
175/1 |
ندارد |
199/1 |
ندارد |
501/1 |
ندارد |
|
LEV |
127/1 |
ندارد |
105/1 |
ندارد |
080/1 |
ندارد |
|
AGE |
092/1 |
ندارد |
899/4 |
ندارد |
033/1 |
ندارد |
(منبع: یافتههای پژوهش)
همچنین، به منظور کاهش تأثیر دادههای پرت، دادهها در سطح 2 درصد وینسورایز شدهاند. علاوه بر این، برای اطمینان از عدم وجود همبستگی میان متغیرهای مستقل، از آزمون VIF[i] برای بررسی همبستگی چندگانه استفاده شده است. بر اساس نتایج ارائهشده در نگارۀ (4)، مقادیر آمارۀ تورم واریانس برای تمامی متغیرهای مستقل کمتر از مقدار عدد 10 هستند که این موضوع بیانگر عدم وجود همخطی (همبستگی) بین متغیرهای مستقل است.
تجزیهوتحلیل نتایج آزمون فرضیهها
برای اینکه مقادیر تخمین ما در نمونه بتوانند به سمت مقادیر واقعی خود در جامعه همگرا شوند و از قابلیت اتکای کافی برخوردار باشند، باید یکسری از مفروضات که دربارۀ جملات باقیمانده (یا خطای مدل) مطرح شدهاند، برقرار شوند. در هر مدل رگرسیونی، باید فرضهایی مشخص برقرار باشند، زیرا در صورت نقض هر یک از آنها، ویژگیهای مطلوب برآورد ضرایب رگرسیونی یا آزمون فرضیه دچار اختلال میشوند. یکی از مفروضات یادشده آزمون ناهمسانی واریانس است. در پژوهش حاضر، برای بررسی آزمون یادشده، از آزمون والد تعدیلشده استفاده شده است. طبق نتایج، احتمال آمارۀ آزمون دلالت بر وجود ناهمسانی واریانس[ii] بین جملات باقیمانده دارد؛ بنابراین، برای برطرفکردن ناهمسانی واریانسها، از روش حداقل مربعات تعمیمیافته[iii] در مدل نهایی رگرسیون استفاده میشود. فرض دیگر آزمون خودهمبستگی است که با بهرهگیری از آزمون وولدریج بررسی شده است. نتایج حاکی از عدم وجود خود همبستگی سریالی[iv] در هر سه مدل است.
نتایج آزمون پیشفرضهای رگرسیون یادشده به شرح نگارههای (5) و (6) ارائه شده است.
نگارۀ 5: نتایج آزمون ناهمسانی واریانس
Table 5: The result of variance heterogeneity test
|
مدل |
آزمون |
آماره |
احتمال آماره |
نتیجه |
|
1 |
Wald |
07/7966 |
000/0 |
وجود ناهمسانی واریانس |
|
2 |
Wald |
68/5646 |
000/0 |
وجود ناهمسانی واریانس |
|
3 |
Wald |
65/9277 |
000/0 |
وجود ناهمسانی واریانس |
(منبع: یافتههای پژوهش)
نگارۀ 6: نتایج آزمون خودهمبستگی
Table 6: The result of Autocorrelation
|
مدل |
آزمون |
آماره |
احتمال آماره |
نتیجه |
|
1 |
Wooldridge |
549/0 |
460/0 |
عدم وجود خودهمبستگی |
|
2 |
Wooldridge |
589/0 |
444/0 |
عدم وجود خودهمبستگی |
|
3 |
Wooldridge |
554/0 |
458/0 |
عدم وجود خودهمبستگی |
(منبع: یافتههای پژوهش)
در راستای برآورد ضرایب مدلهای پژوهش، به عنوان گام نخست، برای تعیین روش دادههای ترکیبی و تشخیص همگن یا ناهمگن بودن آنها و متعاقباً، به منظور انتخاب الگوی دادههای تلفیقی یا تابلویی[v] با رویکرد مدل اثرات ثابت، از آزمون اف_لیمر استفاده میشود. با توجه به اینکه دادههای تابلویی را میتوان با استفاده از مدلهای اثرات ثابت[vi] و اثرات تصادفی[vii] تحلیل کرد، برای تعیین مدل مناسب، از آزمون هاسمن استفاده شد. نتایج ارائهشده در نگارۀ (7) حاکی از آن است که احتمال آمارۀ آزمونهای یادشده در هر 3 مدل کمتر از 5 درصد است؛ از این رو، الگوی مناسب برای فرضیههای پژوهش استفاده از روش دادههای تابلویی مبتنی بر اثرات ثابت[viii] است.
ثابت[i] است.
نگارۀ 7: نتایج آزمون الگوی رگرسیون (تلفیقی یا تابلویی)
Table 7: Result of the regression model test (pool or panel)
|
مدل |
آزمون اف-لیمر |
احتمال آماره |
نتیجه |
آزمون هاسمن |
احتمال آماره |
نتیجه |
|
1 |
243/2 |
000/0 |
تابلویی |
561/66 |
000/0 |
اثرات ثابت |
|
2 |
159/2 |
000/0 |
تابلویی |
932/60 |
000/0 |
اثرات ثابت |
|
3 |
048/2 |
000/0 |
تابلویی |
850/46 |
000/0 |
اثرات ثابت |
(منبع: یافتههای پژوهش)
نتایج آزمون فرضیههای 1 و 2 در نگارههای (8) الی (10) ارائه شده است. بر اساس اطلاعات ارائهشده در این نگارهها، معناداری الگوها از نظر آماری با توجه به اینکه سطح معناداری آمارۀ F کمتر از سطح خطای 5 درصد است، تأیید میشود. ضریب تعیین تعدیلشدۀ الگوها بیانگر میزان توضیحدهندگی متغیرهای مستقل و کنترلی از متغیر وابسته است.
نگارۀ 8: نتایج برازش مدل اول پژوهش
Table 8: Results of runing the first research model
|
متغیر وابسته: کیفیت اطلاعات حسابداری |
||||
|
متغیر |
نماد اختصاری |
ضریب |
آمارۀ t |
احتمال آماره |
|
محدودیت در تأمین مالی |
KZ |
089/0- |
002/7- |
000/0 |
|
اندازۀ شرکت |
SIZE |
122/0 |
763/4 |
000/0 |
|
بازده داراییها |
ROA |
005/1 |
502/18 |
000/0 |
|
فرصتهای رشد |
MTB |
001/0- |
460/3- |
000/0 |
|
اهرم مالی |
OLEW |
185/0 |
267/1 |
205/0 |
|
سن شرکت |
AGE |
042/1- |
038/5- |
000/0 |
|
عدد ثابت |
C |
353/0 |
796/2 |
005/0 |
|
ضریب تعیین |
673/0 |
آمارۀ F |
776/9 |
|
|
احتمال آمارۀ F |
000/0 |
|||
|
ضریب تعیین تعدیلشده |
604/0 |
آمارۀ دوربین-واتسون |
390/2 |
|
(منبع: یافتههای پژوهش)
بر اساس نتایج ارائهشده در نگارۀ (8)، متغیر محدودیت در تأمین مالی با ضریب 089257/0- و احتمال آمارۀ 0000/0 ارتباطی منفی و معنادار با کیفیت اطلاعات حسابداری دارد؛ از این رو، فرضیۀ اول در سطح خطای 05/0 رد نشده است؛ بنابراین، محدودیت در تأمین مالی به کاهش کیفیت اطلاعات حسابداری منجر شده است. همچنین، بررسی متغیرهای کنترلی حاکی از آن است که متغیرهای اندازۀ شرکت، بازده داراییها، فرصتهای رشد و سن شرکت با کیفیت اطلاعات حسابداری رابطهای معنادار دارند؛ اما بین اهرم مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری رابطهای معنادار وجود ندارد.
نگارۀ 9: نتایج برازش مدل دوم پژوهش بر مبنای الگوی بنیش
Table 9: Results of runing the second research model based on the Beneish model
|
متغیر وابسته: کیفیت اطلاعات حسابداری |
||||
|
متغیر |
نماد اختصاری |
ضریب |
آمارۀ t |
احتمال آماره |
|
محدودیت در تأمین مالی |
KZ |
147/0- |
667/3- |
000/0 |
|
احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش |
EMP |
000/0- |
141/0- |
887/0 |
|
محدودیت در تأمین مالی * احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش |
KZ*EMP |
009/0 |
172/2 |
030/0 |
|
اندازۀ شرکت |
SIZE |
124/0 |
031/5 |
000/0 |
|
بازده داراییها |
ROA |
044/1 |
570/15 |
000/0 |
|
فرصتهای رشد |
MTB |
001/0- |
051/3- |
002/0 |
|
اهرم مالی |
OLEW |
628/0 |
120/3 |
001/0 |
|
سن شرکت |
AGE |
312/1- |
037/5- |
000/0 |
|
عدد ثابت |
C |
658/0 |
130/3 |
001/0 |
|
ضریب تعیین |
722/0 |
آمارۀ F |
643/9 |
|
|
احتمال آمارۀ F |
000/0 |
|||
|
ضریب تعیین تعدیلشده |
647/0 |
آمارۀ دوربین-واتسون |
496/2 |
|
(منبع: یافتههای پژوهش)
بر اساس نتایج ارائهشده در نگارۀ (9)، متغیر تعاملی محدودیت در تأمین مالی و احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش با ضریب 009733/0 و احتمال آمارۀ 0303/0 حاکی از تأثیر مثبت و معنادار احتمال دستکاری سود بر رابطۀ بین محدودیت در تأمین مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری است؛ از این رو، فرضیۀ دوم در سطح خطای 05/0 رد نشده است؛ بنابراین، افزایش احتمال دستکاری سود تأثیر محدودیت در تأمین مالی بر کاهش کیفیت اطلاعات حسابداری را تضعیف کرده است. همچنین، بررسی متغیرهای کنترلی حاکی از آن است که متغیرهای اندازۀ شرکت، بازده داراییها، فرصتهای رشد، سن شرکت و اهرم مالی با کیفیت اطلاعات حسابداری رابطهای معنادار دارند.
نگارۀ 10: نتایج برازش مدل دوم پژوهش بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده
Table 10: Results of runing the second research model based on the modified Beneish model
|
متغیر وابسته: کیفیت اطلاعات حسابداری |
||||
|
متغیر |
نماد اختصاری |
ضریب |
آمارۀ t |
احتمال آماره |
|
محدودیت در تأمین مالی |
KZ |
157/0- |
582/2- |
010/0 |
|
احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده |
EMP-BA |
003/0- |
362/1- |
173/0 |
|
محدودیت در تأمین مالی * احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده |
KZ*EMP-BA |
014/0
|
517/2
|
012/0
|
|
اندازۀ شرکت |
SIZE |
005/0- |
270/0- |
786/0 |
|
بازده داراییها |
ROA |
003/1 |
081/10 |
000/0 |
|
فرصتهای رشد |
MTB |
002/0- |
677/19- |
000/0 |
|
اهرم مالی |
OLEW |
670/0 |
877/5 |
000/0 |
|
سن شرکت |
AGE |
961/1 |
151/3 |
001/0 |
|
عدد ثابت |
C |
157/0- |
184/1- |
236/0 |
|
ضریب تعیین |
702/0 |
آمارۀ F |
753/8 |
|
|
احتمال آمارۀ F |
000/0 |
|||
|
ضریب تعیین تعدیلشده |
622/0 |
آمارۀ دوربین-واتسون |
489/2 |
|
بر اساس نتایج ارائهشده در نگارۀ (10)، متغیر تعاملی محدودیت در تأمین مالی و احتمال دستکاری سود بر مبنای الگوی بنیش تعدیلشده با ضریب 014497/0 و احتمال آمارۀ 0122/0 حاکی از تأثیر مثبت و معنادار احتمال دستکاری سود بر رابطۀ بین محدودیت در تأمین مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری است؛ از این رو، فرضیۀ دوم در سطح خطای 05/0 رد نشده است؛ بنابراین، احتمال دستکاری سود رابطۀ بین محدودیت در تأمین مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری را تضعیف کرده است. همچنین، بررسی متغیرهای کنترلی حاکی از آن است که متغیرهای بازده داراییها، فرصتهای رشد، اهرم مالی و سن شرکت با کیفیت اطلاعات حسابداری رابطهای معنادار دارند؛ اما بین متغیر اندازۀ شرکت و کیفیت اطلاعات حسابداری رابطهای معنادار وجود ندارد.
بحث و نتیجهگیری
گزارشگری اطلاعات مالی و افشای اطلاعات، به عنوان یکی از بااهمیتترین ابزارهای مدیریت برای ارتباط میان عملکرد و نظارت به وسیلۀ افراد برونسازمانی، نقشی تعیینکننده در کاهش عدم تقارن اطلاعاتی دارد. با این حال، بحرانهای مالی اخیر از یک سو، و تشدید محدودیتهای تأمین مالی از سوی دیگر، کیفیت اطلاعات حسابداری را تحت تأثیر قرار داده و با افزایش ریسک گزارشگری مالی، انگیزههای فرصتطلبانۀ مدیران را در ارائۀ صورتهای مالی تقویت کرده است. این پژوهش رابطۀ بین محدودیت در تأمین مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری را با در نظر گرفتن نقش تعدیلکنندۀ احتمال دستکاری سود بررسی کرده است. یافتههای پژوهش حاضر مؤید آن است که محدودیت در تأمین مالی به طرزی معنادار به کاهش کیفیت اطلاعات حسابداری منجر میشود. این نتیجه که با یافتههای مطالعات پیشین (Hope et al. 2009; Beaty et al 2010; Ding et al. 2016; Armstrong et al.2019; Lei et al. 2022; Tang 2023) و ستایش و همکاران (1392) همسو است را میتوان در چارچوب نظریۀ سرمایهگذاری تبیین کرد. شرکتهای دارای محدودیت مالی، به دلیل داشتن ترازنامههای نامساعد و هزینههای بیشتر تأمین مالی، با ریسک ورشکستگی بیشتری مواجه هستند. این شرایط انگیزۀ مدیران را برای مدیریت سود و ارائۀ گزارشگری مالی فرصتطلبانه به منظور جذب سرمایۀ ارزانقیمت یا عبور از شرایط بحرانی افزایش میدهد که در نهایت، به کاهش قابلیت اتکای اطلاعات حسابداری میانجامد.
علاوه بر این، یافتهها نشان میدهد افزایش احتمال دستکاری سود این رابطۀ منفی را تضعیف میکند. به عبارت دیگر، در شرکتهایی که نشانههایی از دستکاری سود در آنها مشاهده میشوند، اثر محدودیت مالی بر کاهش کیفیت اطلاعات حسابداری با شدت کمتری ظاهر میشود. این پدیده را میتوان ناشی از تأثیر مخرب مدیریت و دستکاری سود بر تصمیمهای اقتصادی دانست؛ به این صورت که با مدیریت سود و آراستن صورتهای مالی، میتوان استفادهکننده و تحلیلگر را در ارزیابی اثرات محدودیت در تأمین مالی بر کیفیت اطلاعات مالی دچار اشتباه محاسباتی کرد و کارایی بازار و تصمیمگیری را تحت تأثیر قرار داد. این یافته با نتایج پژوهشهایی مانند ترومبتا و ایمپراتوره (Trombetta & Imperatore, 2014) همخوانی دارد که بر نقش مخرب مدیریت سود در کارایی بازار تأکید کردهاند.
پیشنهادهای کاربردی مبتنی بر یافتههای پژوهش
یافتههای این پژوهش حاوی پیامدهای عملیاتی زیر برای ذینفعان کلیدی بازار سرمایه است:
نهادهای ناظر و تدوینکنندۀ استانداردها (مانند سازمان بورس و اوراق بهادار و کمیتۀ فقهی سازمان استاندارد حسابداری) میتوانند با تدوین دستورالعملهای الزامآور برای افشای هدفمند، شفافیت گزارشگری شرکتهای دارای محدودیت مالی را افزایش دهند. این افشاگری باید به طور مشخص شامل ریسکهای نقدینگی، برنامههای تأمین مالی آتی و توجیه نوسانات بااهمیت در اقلام تعهدی باشد. همچنین، بازبینی مقررات در حوزههای پرابهام حسابداری مانند برآورد داراییهای نامشهود و ذخایر، به منظور محدودکردن دامنۀ قضاوت مدیریت و کاهش امکان مدیریت سود در این شرکتها، ضروری به نظر میرسد.
حسابرسان و مؤسسههای حسابرسی باید رویکرد حسابرسی خود را بر اساس ریسک توسعه دهند و تمرکزی ویژه بر شرکتهای با محدودیت مالی و دارای شواهد احتمالی دستکاری سود داشته باشند. این امر مستلزم اجرای آزمونهای تحلیلی گستردهتر بر روی جریانهای نقدی، اقلام تعهدی و معاملات با اشخاص وابسته و همچنین، ارزیابی جدی اثربخشی کنترلهای داخلی گزارشگری مالی در این دست شرکتهاست.
تأمینکنندگان منابع مالی (مانند بانکها و نهادهای اعتباری) میتوانند با ادغام شاخصهای کیفیت سود و احتمال دستکاری سود در مدلهای ارزیابی اعتباری خود، دقت تصمیمگیریهای خود را افزایش دهند. رویکرد محتاطانهتر در مواجهه با شرکتهایی که همزمان با محدودیت مالی و کیفیت کم اطلاعات حسابداری دست به گریبان هستند، میتواند به کاهش ریسک اعتباری این نهادها بینجامد. همچنین، انجام پژوهشهای عمیقتر در بسترهای اقتصادی متفاوت و در سطح صنایع خاص میتواند نقش متغیرهای کلان اقتصادی و ویژگیهای ساختاری صنایع را در تبیین رابطۀ بین محدودیت تأمین مالی و کیفیت اطلاعات حسابداری روشنتر کند.
[i] Panel With Fixed Effect
[i] Variance Inflation Factors (VIF)
[ii] Heteroskedasticity
[iii] Generalized Least Squares (GLS)
[iv] Serial Correlation
[v] Pooled/Panel
[vi] Fixed Effects
[vii] Random Effects
[viii] Panel With Fixed Effect
[i] Graham & Dad
[ii] Agency Theory
[iii] Perspective Theory
[iv] Accruals
[v] Earnings Management
[vi] Earnings Smoothing
[vii] Michelson
)