نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد، گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
2 دانشجوی دکتری، گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.
3 دانشجوی دکتری، گروه حسابداری، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
The present study seeks to identify the relationships between fraud hexagon elements of fraud and fraudulent financial reporting. In order to achieve this goal, data related to companies listed on the Tehran Stock Exchange during the years 2014 to 2019 were analyzed using logistic regression using SPSS software, and sixteen hypotheses were designed. The results of the hypothesis testing showed that there is a positive and significant relationship between the elements of pressure (financial stability, predetermined goals, and financial needs of managers), opportunity (nature of the industry), rationalization (change of auditor and accrual ratio), ability (restatement of financial statements and earnings management), and collusion (market performance) with fraudulent financial reporting, and the variables of efficient supervision (opportunity) and auditor's opinion (rationalization) have a negative and significant relationship with fraudulent financial reporting. Also, the element of arrogance (CEO ambivalence and stock price changes) and the variables of external pressure (pressure), CEO change (ability), and related party transactions (collusion) have no significant relationship with fraudulent financial reporting. The results of the study indicate that the elements of pressure, opportunity, rationalization, ability, and collusion have a significant relationship with fraudulent financial reporting, and this result can be a basis for developing mechanisms to reduce fraudulent financial reporting and prevent its occurrence.
Introduction
Financial reports provide an overview of the economic performance of an organizational unit over a given period, and are therefore the most important source of information about the financial position, financial performance, and cash flow of a business unit (Setiana & Dewi, 2024). Such reports and the figures contained in them are considered a communication link between companies and users to convey an accurate and fair picture of the company's current situation and prospects (Samuel et al., 2023), and are also considered a criterion for measuring the efficiency and effectiveness of the company to make appropriate economic decisions by stakeholders (Yulianti et al., 2024). With these interpretations, the higher the quality of information published in financial statements, the more desirable the decisions made will be, preventing the waste of scarce economic resources and developing and improving social welfare, and ultimately the economic growth of the country (Naderi et al., 2022). Sometimes, when faced with critical situations and liquidity problems, company managers are encouraged to manipulate financial statements to maintain performance expectations and attract financial resources into the company; because, according to the theory of managerial ambiguity, in adverse conditions, managers have the necessary motivation to present the information published in financial statements in an opaque and manipulated manner to hide poor performance (Li, 2008). The expansion of the capital market in Iran and the relative increase in fraud cases in financial statements and their destructive effects indicate a strong need to conduct research in the field of identifying the effective factors of fraudulent financial reporting, and discovering, predicting, and preventing such reports. Therefore, the present study seeks to answer the following questions:
Does the hexagon theory of fraud have a significant relationship with fraudulent financial reporting?
Do the elements of the hexagon theory of fraud, including pressure, opportunity, justification, ability, arrogance, and collusion, have a significant relationship with fraudulent financial reporting?
Considering the presented material, the main goal of the present study is to identify the relationships between the fraud hexagon and fraudulent financial reporting in companies listed on the Tehran Stock Exchange during the period 2015 to 2024, using the Benish fraud model to identify and distinguish fraudulent from non-fraudulent companies, using the logistic regression method.
Methodology
The present study is exploratory in nature, as it seeks to discover the relationships between the six elements of fraud and fraudulent financial reporting, and is classified as applied research considering the motivation and purpose of the research. Also, in terms of methodology, it is an experimental research with a post-event design and is in the field of accounting positivist research, because the data of audited financial statements and accompanying notes of companies are used to conduct the research, which were collected by referring to the Tehran Stock Exchange website and the database of the new Rahavard software. To analyze the data in the period from 2015 to 2024, the research variables were prepared using Excel software from raw data, and then, in order to prove the existing relationships between the six elements of fraud and fraudulent financial reporting, SPSS version 27 software will be used with the help of logistic regression.
Finding
Given that the dependent variable of the study (fraudulent financial reporting) is a dichotomous variable, logistic regression analysis was used to examine the research topic in detail, which shows that among the pressure indicators, the variables of asset turnover ratio (financial stability), return on assets (financial objectives), and management shares (financial needs of managers) have a significance level of less than 0.05, thus confirming their positive and significant relationship with fraudulent financial reporting. However, the significance level of financial leverage (external pressure) is greater than 0.05, and therefore, the existence of a positive relationship between financial leverage and fraudulent financial reporting is not confirmed. Therefore, the first, second, and fourth hypotheses of the study are accepted at a 95% confidence level, and the third hypothesis is rejected. Regarding opportunity indicators, the results show that the significance level of both variables, the ratio of changes in accounts receivable (nature of the industry) and the percentage of independence of board members (efficient and effective supervision), is less than 0.05. Therefore, the existence of a positive and significant relationship between the variable nature of the industry and fraudulent financial reporting, as well as the existence of a negative and significant relationship between effective supervision and fraudulent financial reporting, is confirmed, and subsequently, the fifth and sixth hypotheses of the research are accepted.
Regarding the rationalization indices, the results show that the significance level for the variables of auditor's opinion and the ratio of accruals to total assets is less than 0.05, and for the variable of auditor change is less than 0.1. Therefore, the existence of a negative and significant relationship between the variable of auditor's opinion and fraudulent financial reporting, as well as the existence of a positive and significant relationship between the ratio of accruals and fraudulent financial reporting, was confirmed at a 95% confidence level, and the positive and significant relationship between the variable of auditor change and fraudulent financial reporting was also confirmed at a 90% confidence level. Therefore, the seventh hypothesis is accepted at a 90% confidence level, and the eighth and ninth hypotheses are also accepted at a 95% confidence level. Regarding the ability indicators, the results show that the significance level for the variables of financial statement restatement and earnings management is less than 0.05. Therefore, the existence of a positive and significant relationship between the variables of financial statement restatement and earnings management with fraudulent financial reporting is confirmed. However, considering the significance level of the CEO change variable, which is greater than 0.05, it can be concluded that the existence of a positive and significant relationship between the CEO change variable and fraudulent financial reporting is not confirmed. Therefore, the eleventh and twelfth hypotheses are accepted, and the tenth hypothesis is also rejected.
The results related to the arrogance indicators show that the significance level of none of the CEO duality and stock price changes variables is less than 0.05, so the arrogance element (CEO duality and stock price changes) has no significant relationship with fraudulent financial reporting, so the thirteenth and fourteenth hypotheses of the study are rejected. Finally, regarding the collusion indicators, the results show that the significance level of the ratio of market value to book value of each share is less than 0.05, so the existence of a positive and significant relationship between the market performance variable and fraudulent financial reporting is confirmed, but given the significance level of related party transactions, which is greater than 0.05, the existence of a positive and significant relationship between the related party transactions variable and fraudulent financial reporting is not confirmed. Accordingly, the fifteenth hypothesis is accepted, and the sixteenth hypothesis is also rejected.
Conclusion
The results of implementing logistic regression showed that the first hypothesis, that there is a positive and significant relationship between the financial stability variable and fraudulent financial reporting, was confirmed, which indicates that financial stability, measured by the ratio of changes in total assets, has a positive and significant effect on fraudulent financial reporting. The second hypothesis of the study, that there is a positive and significant relationship between predetermined goals and fraudulent financial reporting, was confirmed, which indicates that there is a positive and significant relationship between the rate of return on assets and fraudulent financial reporting. The results obtained from testing the third hypothesis could not confirm the relationship between the financial leverage variable and fraudulent financial reporting. The results of testing the fourth hypothesis showed that the financial need of managers (management shares) has a positive and significant relationship with fraudulent financial reporting. The findings from the fifth hypothesis test showed that the industry nature variable has a positive and significant relationship with fraudulent financial reporting. The results of the sixth hypothesis test showed that there is a negative and significant relationship between the efficient supervision variable and fraudulent financial reporting. The results of the seventh hypothesis test, which stated that there is a positive and significant relationship between auditor change and fraudulent financial reporting, were confirmed with a confidence level of 90%.
The test of the eighth hypothesis regarding the existence of a relationship between the acceptable opinion variable and fraudulent financial reporting indicates the existence of a negative and significant relationship between these two variables, which is in line with the agency theory. The result of the test of the ninth hypothesis confirmed the claim regarding the existence of a positive and significant relationship between the accruals ratio and fraudulent financial reporting, meaning that this ratio can create an opportunity for management to manipulate financial statements, especially in terms of income. The test of the tenth hypothesis regarding the existence of a positive and significant relationship between the CEO change variable and fraudulent financial reporting resulted in the rejection of the hypothesis. The examination of the relationship between the financial statement restatement ratio and fraudulent financial reporting indicates the existence of a positive and significant relationship between these two variables, which confirms the eleventh hypothesis. Regarding the existence of a relationship between the earnings management variable and fraudulent financial reporting, the test results showed that there is a positive and significant relationship between them, which leads to the confirmation of the twelfth hypothesis. The test of the thirteenth and fourteenth hypotheses failed to confirm these two hypotheses and showed that the variables of CEO duality and stock price changes have no significant relationship with fraudulent financial reporting, which is contrary to the agency theory that states that the element of arrogance has no significant relationship with fraudulent financial reporting. The fifteenth hypothesis, based on the existence of a positive and significant relationship between the market performance variable and fraudulent financial reporting, was confirmed. Finally, the sixteenth hypothesis, based on the existence of a positive and significant relationship between the related party transaction variable and fraudulent financial reporting, was not confirmed. Considering the results and limitations of the study, it is suggested that researchers use other fraud measurement models to identify and distinguish fraudulent from non-fraudulent companies or use a larger number of variables to identify each of the hexagonal elements of fraud with the help of new models and techniques such as machine learning, neural networks, and mathematical algorithms.
کلیدواژهها [English]
گزارشهای مالی نمایی کلی از عملکرد اقتصادی یک واحد سازمانی را در یک دورۀ معین نشان میدهند؛ از این رو، مهمترین منبع اطلاعاتی دربارۀ وضعیت مالی، عملکرد مالی و جریان نقدینگی واحد تجاری محسوب میشوند (Setiana & Dewi, 2024). این دست گزارشها و ارقام مندرج در آنها حلقۀ ارتباطی بین شرکتها و استفادهکنندگان در راستای انتقال تصویری دقیق و منصفانه از موقعیت فعلی و چشماندازهای آتی شرکت تلقی میشوند (Samuel et al., 2023). همچنین، معیاری برای سنجش کارایی و اثربخشی شرکت با هدف اخذ تصمیمهای مناسب اقتصادی توسط ذینفعان به حساب میآیند (Yulianti et al., 2024). با این تفاسیر، هرچه کیفیت اطلاعات منتشرشده در صورتهای مالی بیشتر باشد، تصمیمهای اتخاذشده مطلوبتر خواهند بود و از هدررفت منابع کمیاب اقتصادی جلوگیری میشود و توسعه و بهبود رفاه اجتماعی و در نهایت، رشد اقتصادی کشور را به همراه خواهد داشت (نادری و همکاران، 1401).
گاهی اوقات، مدیران شرکتها در مواجهه با موقعیتهای بحرانی و مشکلات نقدینگی به منظور حفظ توقعات سطح عملکرد و جذب منابع مالی به درون شرکت به دستکاری صورتهای مالی ترغیب میشوند؛ زیرا بر اساس نظریۀ ابهام مدیریتی، در شرایط نامساعد، مدیران انگیزۀ لازم را دارند تا اطلاعات منتشرشده در صورتهای مالی را به منظور پنهانکردن ضعف عملکردی به صورتی غیرشفاف و دستکاریشده ارائه کنند (Li, 2008). از این رو، گزارشگری مالی متقلبانه یک مدل دستکاری هدفمند صورتهای مالی برای ارائۀ تصویری مطلوب از عملکرد شرکتها با هدف گمراهسازی استفادهکنندگان از اطلاعات مالی موجود در این دست گزارشها محسوب میشود (Okafor et al., 2023). نتیجۀ این دستکاری هدفمند وقوع پیامدهایی مخرب از جمله تضعیف اعتبار گزارشهای مالی، تحمیل زیانهای هنگفت به اعتباردهندگان و سرمایهگذاران، سلب اعتماد از جامعۀ تجاری و حرفۀ حسابداری و حسابرسی، به خطر انداختن کارایی بازار سرمایه و در نهایت، بروز اختلال در نظام توزیع عادلانۀ ثروت و هدررفت منابع کمیاب اقتصادی خواهد بود (Wang et al., 2023).
گسترش بازار سرمایه در ایران و افزایش نسبی پروندههای تقلب در صورتهای مالی و آثار مخرب آنها بیانگر احساس نیاز شدید به انجام پژوهشهایی در زمینۀ شناسایی سایر عوامل مؤثر بر گزارشگری مالی متقلبانه، کشف، پیشبینی و پیشگیری از این دست گزارشهاست. در سالهای اخیر، پژوهشهای بسیاری با محوریت گزارشگری مالی متقلبانه انجام شدهاند، اما شاهد آن هستیم که همچنان گزارشگری مالی متقلبانه بر قوت خود باقی مانده است و این موضوع شاید گویای این مطلب باشد که احتمالاً عوامل دیگری وجود دارند که کمتر مورد توجه پژوهشگران قرار گرفتهاند؛ از این رو، پژوهش حاضر به دنبال پاسخگویی به پرسشهای زیر است:
با توجه به مطالب مطرحشده، هدف اصلی پژوهش حاضر شناسایی روابط بین ششضلعی تقلب و گزارشگری مالی متقلبانه است. پژوهش حاضر به دلیل استفاده از متغیرهایی که در پژوهشهای پیشین در حوزۀ ششضلعی تقلب در بازار بورس اوراق بهادار تهران استفاده نشدهاند، جنبۀ بدیعبودن خود را افزایش داده است؛ از این رو، انتظار میرود نتایج این پژوهش بتواند موجب گسترش مبانی نظری پژوهشهای پیشین در ارتباط با شناسایی سایر عوامل اثرگذار بر گزارشگری مالی متقلبانه شود و ایدههایی جدید برای انجام پژوهش در زمینۀ نظریۀ ششضلعی تقلب پیش روی پژوهشگران قرار دهد و همچنین، به استفادهکنندگان از اطلاعات منتشرشده در صورتهای مالی به منظور اتخاذ تصمیمهای مطلوب اقتصادی کمک کند.
ساختار پژوهش به این شرح خواهد بود که ابتدا مبانی نظری و فرضیههای پژوهش ارائه خواهند شد و در ادامه، روش پژوهش و متغیرهای پژوهش بیان میشوند و سپس، روش تجزیهوتحلیل دادهها و یافتههای پژوهش مطرح میشوند و در نهایت، نتیجهگیری، پیشنهادها و محدودیتهای پژوهش بیان خواهند شد.
مبانی نظری و تبیین فرضیههای پژوهش
نظریۀ نمایندگی
نظریۀ نمایندگی قراردادی است که به موجب آن، یک یا چند نفر (مالک)، مسئولیت تصمیمگیری در خصوص تخصیص منابع مالی یا انجام وظایفی را به فرد دیگری (نماینده) واگذار میکنند. یکی از مباحث مربوط در نظریۀ نمایندگی وجود تضاد منافع بین مالکان و مدیران ناشی از جدایی مالکیت از مدیریت، تفاوت بین اهداف و در نهایت، عدم تقارن اطلاعاتی بین آنهاست (Jensen & Meckling, 1976)؛ به این معنا که سهامداران به دنبال بیشینهسازی ارزش شرکت هستند، اما مدیران در وهلۀ اول به دنبال بیشینهسازی ثروت خود هستند. از این رو، همواره این احتمال وجود دارد که مدیر در راستای تحقق منافع سهامداران عمل نکند و برای بیشینهکردن منافع خود به دستکاری صورتهای مالی در راستای ارائۀ تصویری مطلوب از اوضاع مالی شرکت اقدام کند (Agusputri & Sofie, 2019). بنابراین، نظریۀ نمایندگی نشان میدهد عدم تقارن اطلاعاتی و تضاد منافع بین مالکان و مدیران ممکن است عامل اصلی ارتکاب تقلب در شرکتها باشد (Gunawan & Tjandrawan, 2025).
نظریۀ چندضلعی تقلب
آثار زیانبار رسواییهای مالی در سالهای اخیر نیاز توجه به تقلب در صورتهای مالی را دوچندان کرده است؛ از این رو، ارائۀ تعریفی مناسب از تقلب در صورتهای مالی که از آن با عناوین تقلب حسابداری، تقلب مدیریت یا گزارشگری مالی متقلبانه یاد میشود، ضروری به نظر میرسد (نمازی و حسینینیا، ۱۳۹۸). در این راستا، جامعۀ حسابداران رسمی آمریکا (American Institute of Certified Public Accountants [AICPA], 2003) گزارشگری مالی متقلبانه را انجام فعالیتهای عامدانه به منظور حذف یا ارائۀ نادرست اقلام در صورتهای مالی تعریف میکند و طبق تعریف جامعۀ بازرسان رسمی تقلب، تقلب در صورتهای مالی شامل ارائۀ نادرست، حذف اقلام و عدم افشای کافی اطلاعات به قصد فریب استفادهکنندگان از صورتهای مالی است (Association of Certified Fraud Examiners [ACFE], 2024) که ممکن است از طریق دستکاری، جعل یا تغییر در سوابق حسابداری، کاربرد نادرست اصول حسابداری مربوط به طبقهبندی و نحوۀ افشای آن و حذف یا ارائۀ نادرست رویدادها در گزارشهای مالی محقق شود (Okafor et al., 2023).
در طول سالیان متمادی، پژوهشگران در پی شناسایی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب، نظریههایی را مطرح کردند. اولین نظریه در دهۀ 1950 میلادی توسط دونالد آر. کریزی (1950)، متخصص جرمشناسی، با هدف کمک به درک رفتار مرتکبان تقلب مطرح شد که بیان کرد زمانی یک شخص مرتکب تقلب میشود که سه عامل مهیا باشند، یعنی ابتدا شخص تحت فشاری خاص از جمله وضعیت مالی نامساعد یا شرایط خانوادگی و روحی نامناسب، انگیزۀ ارتکاب تقلب را پیدا کند و به دنبال فرصتی برای انجام آن باشد و سپس با بهانهتراشی عمل خود را توجیه کند؛ از این رو، سه عامل فشار، فرصت و توجیه یا منطقیسازی را به عنوان عوامل مؤثر بر وقوع تقلب و سه ضلع اصلی مثلث تقلب مطرح کرد و به اعتقاد وی، بدون وجود این سه شرط، تقلب به جایی نخواهد رسید (Cressey, 1950). تا اینکه ولف و هرمانسون (2004) نظریۀ دیاموند یا لوزی تقلب را مطرح کردند و نشان دادند داشتن تواناییهای لازم برای انجام تقلب یکی از مهمترین عوامل ارتکاب تقلب است که با اضافهکردن آن به عناصر مثلث تقلب، میتوان گامی محکمتر در شناسایی تقلب در صورتهای مالی برداشت؛ زیرا در صورت وجود انگیزه و فرصت برای انجام تقلب، اگر شخص در وهلۀ اول توانایی شناسایی فرصت و در وهلۀ دوم توانایی استفاده از آن را نداشته باشد، تقلبی صورت نخواهد گرفت (Wolfe & Hermanson, 2004).
هوراث (2009) نظریۀ پنتاگون یا پنجضلعی تقلب را با اضافهکردن عنصر تکبر یا غرور به نظریۀ دیاموند تقلب مطرح کرد. وی معتقد بود با در نظر گرفتن این عنصر، میتوان به نحوی کاراتر احتمال وقوع تقلب در صورتهای مالی را شناسایی کرد؛ زیرا غرور را میتوان نگرشی مبتنی بر جاهطلبی و طمعورزی دانست که در آن، فرد باور دارد کنترلهای داخلی در رابطه با شخص وی صدق نمیکند و گاهاً این حس او را به انجام رفتارهای متقلبانه ترغیب میکند (Horwath, 2009). جورجیوس آل وسیناس (2019) نظریۀ هگزاگون یا ششضلعی تقلب را با اضافهکردن بُعد تبانی مطرح کرد. وی معتقد بود الگوی پنتاگون تقلب باید بهروز شود تا با پیشرفت روزافزون تقلبهای مالی سازگار شود (Vousinas, 2019). از این رو، عنصر تبانی را به الگوهای قبلی افزود، زیرا معتقد بود اگر تبانی بین کارکنان یک شرکت یا کارکنان با افراد برونسازمانی وجود داشته باشد، کشف و جلوگیری از تقلب دشوارتر خواهد شد (Andayani & Wuryantoro, 2023). در شکل (1)، سیر تکاملی نظریههای چندضلعیهای تقلب نشان داده شده است:
|
مثلث تقلب |
|
فشار |
|
فرصت |
|
توجیه |
|
ششضلعی تقلب |
|
پنجضلعی تقلب |
|
فشار |
|
فشار |
|
فرصت |
|
فرصت |
|
توجیه |
|
توجیه |
|
تکبر |
|
تکبر |
|
توانایی |
|
توانایی |
|
تبانی |
|
لوزی تقلب |
|
فرصت |
|
فشار |
|
توجیه |
|
توانایی |
شکل 1: سیر تکاملی نظریههای چندضلعی تقلب
Fig. 1: Evolution of polygonal theories of fraud
منبع: (Putri & Wilasittha, 2021)
عنصر فشار و گزارشگری مالی متقلبانه
اولین جزء در ششضلعی تقلب عنصر انگیزه یا فشار است که ترکیبی از شخصیت فرد و وضعیتی است که فرد را به ارتکاب تقلب ترغیب میکند. جامعۀ حسابداران رسمی آمریکا (AICPA, 2003) در بیانیۀ شمارۀ 99 استانداردهای حسابرسی بیان میکند مؤسسهها در مواجهه با عواملی از جمله برقراری ثبات مالی، تحقق اهداف مالی از پیش تعیینشده، وجود نیازهای مالی شخصی مدیران و فشارهای برونسازمانی، تحت فشار قرار میگیرند و مرتکب تقلب میشوند؛ از این رو، به منظور سنجش ضلع یا عنصر فشار در پژوهش حاضر از چهار معیار ثبات مالی، اهداف از پیش تعیینشده، نیاز مالی مدیران و فشار برونسازمانی به شرح زیر استفاده خواهد شد:
ثبات مالی: ثبات مالی شرکت را میتوان از طریق روند رو به رشد داراییهای تحت مالکیت آنها مورد سنجش قرار داد؛ زیرا داراییها نشاندهندۀ ثروت شرکت هستند و شرکتها در شرایط مطلوب و رو به رشد با افزایش در ارزش داراییهای خود مواجه خواهند بود (Skousen et al., 2008). در شرایط بحرانی، مدیران تحت تأثیر فشارهای موجود در پی کاهش ارزش داراییها، به منظور غلبه بر شرایط مالی ناپایدار و حفظ ارزش شرکت، به دستکاری مجموع داراییها در راستای افزایشیبودن آنها ترغیب میشوند (Lastanti, 2020). از این رو، شرکتهایی با نوسانهای زیاد در مجموع داراییها پتانسیل انجام تقلب برای جلب توجه سرمایهگذاران را خواهند داشت، زیرا درصد زیاد افزایش در مجموع داراییها راهی برای نشاندادن قدرت سودآوری و موقعیت مالی مطلوب شرکت است (Pranyanita et al., 2021). نتایج پژوهش یولیانتی و همکاران (2024)، نادیا (2024)، گوناوان و تجاندراوان (2025)، فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، ساپوترا (2025)، ندیم و همکاران (2025) و هیودا و یورومسا (2025) نشان میدهد ثبات مالی اندازهگیریشده به کمک نسبت تغییر در مجموع داراییها تأثیری مثبت و معنادار بر گزارشگری مالی متقلبانه دارد (Yulianti et al., 2024; Nadya, 2024; Gunawan & Tjandrawan, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025 )؛ از این رو، به منظور سنجش این ادعا، فرضیۀ زیر تدوین شد:
فرضیۀ اول: ثبات مالی دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
اهداف مالی از پیش تعیینشده: میزان موفقیت شرکت در تحقق اهداف مالی از پیش تعیینشده معیاری برای ارزیابی عملکرد مدیر و در نتیجه، ابزاری برای دستیابی به پاداش مدیر است (Febriani et al., 2022). بنابراین، یک مدیر در راستای تحقق این اهداف تحت فشار قرار میگیرد و تمام تلاش خود را در راستای تحقق آنها به کار میبرد؛ اما در شرایطی که دستیابی به اهداف و عملکرد مالی مطلوب امکانپذیر نباشد، به دستکاری صورتهای مالی ترغیب میشود (Jannah et al., 2021). در پژوهش فیضی و پوتری (2024)، بادر و همکاران (2024)، فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، ساپوترا (2025)، ندیم و همکاران (2025)، هیودا و یورومسا (2025)، شاله و ثمرین (2025) و راهایو و سوسیلوانی (2025) به منظور ارزیابی عملکرد مدیران در تحقق اهداف مالی از پیش تعیینشدۀ شرکت از معیار نرخ بازده داراییها استفاده شده است که نشان میدهد مقدار زیاد آن ممکن است بیانگر وقوع تقلب در صورتهای مالی باشد (Feizi & Puttri, 2024; Bader et al., 2024; Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025 ). از این رو، در راستای سنجش ادعای وجود رابطۀ مستقیم بین نرخ بازده دارایی و گزارشگری مالی متقلبانه در شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران، فرضیۀ دوم به شرح زیر تدوین شد:
فرضیۀ دوم: تحقق اهداف مالی از پیش تعیینشده دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
فشار برونسازمانی: شرکتها وجوه نقد مورد نیاز برای انجام فعالیتهای خود را از طریق سرمایهگذاران و اعتباردهندگان تأمین میکنند و از آنجا که افزایش بدهی در ساختار سرمایۀ شرکت با افزایش ریسک اعتباری و کاهش ظرفیت استقراض همراه است، مدیران به منظور جذب منابع مالی بیشتر با هدف افزایش رقابتپذیری شرکت تحت فشاری شدید قرار میگیرند و این فشار در راستای ارائۀ تصویری مطلوب از اوضاع نقدینگی و توان بازپرداخت بدهیها، مدیر را به دستکاری صورتهای مالی ترغیب میکند (Situngkir & Trijanto, 2020). از طرفی، نسبت اهرم مالی معیاری مناسب برای تصمیمگیری دربارۀ اعطای اعتبار توسط تأمینکنندگان وجوه به شرکت است که میزان زیاد آن نشاندهندۀ ریسک اعتباری زیاد شرکت است و عاملی بازدارنده برای تأمینکنندگان اعتبار مالی تلقی میشود (Hakim et al., 2024). در چنین شرایطی، مدیران برای سرپوشگذاشتن بر میزان بدهیهای شرکت و عدم توانایی در بازپرداخت آنها، به دستکاری صورتهای مالی ترغیب میشوند (Febriani et al., 2022). نتایج پژوهش آدهانیا و همکاران (2024)، آروم و همکاران (2024)، زاهارا و راتناواتی (2024)، فیتریانتی و آچیانی (2024) و هیودا و یورومسا (2025) نشان داد فشار برونسازمانی اندازهگیریشده به کمک نسبت اهرم مالی رابطهای مثبت و معنادار با گزارشگری مالی متقلبانه دارد (Adhania et al., 2024; Arum et al, 2024; Zahara & Ratnawati, 2024; Fitrianti & Achyani, 2024; Hioda & Urumsah, 2025 )؛ از این رو، به منظور سنجش این ادعا، فرضیهای به قرار زیر طراحی شد:
فرضیۀ سوم: فشار برونسازمانی دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
نیازهای مالی مدیران: مدیرانی که سهام شرکت تحت کنترل خود را در تملک دارند به دنبال بیشینهسازی منافع شرکت هستند، زیرا بین منافع آنها و مالکان همسویی وجود دارد (Hawari et al., 2022). معضل اصلی زمانی آشکار میشود که در شرایط بحرانی و کاهش قیمت سهام شرکت، مدیران به دستکاری صورتهای مالی با هدف افزایش واهی ارزش سهام شرکت اقدام کنند (Bader et al., 2024). درصد سهام مدیریتی به عنوان معیاری برای سنجش متغیر نیازهای مالی مدیران، تأثیری مثبت و معنادار بر گزارشگری مالی متقلبانه دارد؛ زیرا مدیری که درصد زیادی از سهام شرکت را در اختیار دارد، در شرایط بحرانی مالی به دستکاری صورتهای مالی برای افزایش ارزش سهام در راستای افزایش سرمایۀ فردی اقدام میکند (Sari & Nugroho, 2021). با توجه به نتایج پژوهش ساری و ویتوساری (2022)، اوکتاویا و رینالدو (2024)، آسیه و همکاران (2024)، آدهانیا و همکاران (2024)، بادر و همکاران (2024)، فیتریانتی و آچیانی (2024)، یوتامی و همکاران (2024) و نادیا (2024) دربارۀ بررسی رابطۀ بین نیازهای مالی مدیران و گزارشگری مالی متقلبانه، فرضیۀ چهارم طراحی شد (Sari & Witosari, 2022; Oktavia & Rinaldo, 2024; Asih et al., 2024; Adhania et al., 2024; Bader et al., 2024; Fitrianti & Achyani, 2024; Utami et al., 2024; Nadya, 2024 ):
فرضیۀ چهارم: نیازهای مالی مدیران دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
عنصر فرصت و گزارشگری مالی متقلبانه
فرصت شرایط یا موقعیتی است که به مدیر اجازه میدهد تا به نفع خود دست به تقلب بزند و آن را پنهان کند (Sari & Safitri, 2019). عامل اصلی در ایجاد فرصت برای ارتکاب تقلب ضعف کنترل داخلی است، زیرا شرکتهای دارای کنترل داخلی ضعیف شرایطی برای مدیر فراهم میکنند تا از طریق آن فرصت دستکاری حسابها مهیا شود (ستایش و منفرد، 1402). شواهد تجربی ثابت کرده است با وجود عوامل فشار و توجیه، برخی از افراد توجه خود را به سمت فرصتهای ارتکاب تقلب یا ضعفهای ساختار کنترل داخلی معطوف میکنند. از این رو، فرصت محرکی است که به طور مؤثر انجام گزارشگری مالی متقلبانه را افزایش میدهد؛ بنابراین، برای مقابله با آن طراحی یک محیط کنترلی قوی و کارآمد الزامی به نظر میرسد (Bader et al., 2024). جامعۀ حسابداران رسمی آمریکا (AICPA, 2003) در بیانیۀ شمارۀ ۹۹ استانداردهای حسابرسی از ماهیت صنعت و نظارت مؤثر به عنوان شاخصهای فرصت در راستای بررسی گزارشگری مالی متقلبانه یاد میکند؛ از این رو، در پژوهش حاضر، از این دو عامل به منظور سنجش عنصر فرصت به قرار زیر استفاده خواهد شد:
ماهیت صنعت: ماهیت صنعت نشاندهندۀ وضعیت ایدهآل یک شرکت در محیط صنعتی است که به مدیر فرصتی برای انجام قضاوتهای شخصی دربارۀ حسابهای برآوردی از جمله مطالبات میدهد (Bader et al., 2024). مطالبات شرکت به عنوان یکی از شاخصهای سلامت مالی جزو حسابهایی است که مدیر بهراحتی میتواند میزان و درصد غیرقابل وصول بودن آن را به منظور ارائۀ تصویری مطلوب از صورتهای مالی دستکاری کند (Skousen et al., 2008). نتایج پژوهش آدهانیا و همکاران (2024)، زاهارا و راتناواتی (2024)، فیتریانتی و آچیانی (2024)، اوکتاویا و رینالدو (2024)، فیضی و پوتری (2024)، ویناتا و همکاران (2024)، آندریادیا (2025) و شاله و ثمرین (2025) نشان میدهد تقلب در صورتهای مالی تحت تأثیر تغییر حسابهای دریافتنی به عنوان عاملی برای تعریف ماهیت صنعت قرار دارد (Adhania et al., 2024; Zahara & Ratnawati, 2024; Fitrianti & Achyani, 2024; Oktavia & Rinaldo, 2024; Feizi & Puttri, 2024; Winata et al. 2024; Andriadi, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025)؛ بنابراین، وجود نوسانهای شدید در نسبت تغییر حسابهای دریافتنی شرکت ممکن است نشانهای جدی از گزارشگری مالی متقلبانه باشد (Winata et al., 2024). به منظور اثبات این ادعا در شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران، فرضیۀ زیر تدوین شد:
فرضیۀ پنجم: ماهیت صنعت دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
نظارت مؤثر و کارآمد: نظارت مؤثر بر شرکت ممکن است عاملی اثرگذار بر کاهش گزارشگری مالی متقلبانه باشد، به ویژه اگر مدیر قصد انجام اقدامات نامناسب با بهرهبرداری از نقاط ضعف موجود در سیستم کنترل داخلی شرکت را داشته باشد (Sari & Witosari, 2022). برای نشاندادن نظارت کارآمد و مؤثر، میتوان از نسبت استقلال اعضای هیئتمدیره استفاده کرد؛ زیرا انتظار میرود وجود هیئتمدیرهای مستقل در سازمان نظارت بر عملکرد مدیرعامل را افزایش دهد و در نتیجه، تأثیری منفی بر گزارشگری مالی متقلبانه داشته باشد (ستایش و منفرد، 1402). بنا بر نتایج پژوهشهای سلیم و همکاران (2024)، بادر و همکاران (2024)، گوناوان و تجاندراوان (2025)، ندیم و همکاران (2025) و واردانا و همکاران (2025)، نظارت مؤثر و کارآمد رابطهای معکوس و معنادار با گزارشگری مالی متقلبانه دارد (Salim et al, 2024; Bader et al., 2024; Gunawan & Tjandrawan, 2025; Nadhim et al., 2025; Wardhana et al.,2025). به منظور اثبات این ادعا در شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران، فرضیۀ زیر طراحی شد:
فرضیۀ ششم: نظارت مؤثر و کارآمد دارای رابطۀ منفی با گزارشگری مالی متقلبانه است.
عنصر منطقیسازی و گزارشگری مالی متقلبانه
توجیه یا منطقیسازی مجموعهای از ارزشهای اخلاقی فرد است که به وی اجازه میدهد تا آگاهانه و عامدانه مرتکب عملی نادرست شود و وانمود کند این اعمال مطابق اعمال اخلاقی است؛ زیرا متقلبان همواره به دنبال بهانهای میگردند تا افکار و رفتار اشتباه خود را به گونهای منطقی توجیه و خود را متقاعد کنند که اصول اخلاقی توسط آنها زیر پا گذاشته نشده است (Hansen & Klamm, 2012). جامعۀ حسابداران رسمی آمریکا (AICPA, 2003) در بیانیۀ استانداردهای حسابرسی شمارۀ ۹۹ بیان کرد تغییر حسابرس و اظهارنظر حسابرس دو عامل توجیهکنندۀ مرتبط با گزارشگری مالی متقلبانه هستند و از آنجا که منطقیسازی ارتباطی نزدیک با ارزیابیهای ذهنی انجامشده توسط مدیر دارد (Utami et al., 2024)، در این پژوهش، علاوه بر متغیرهای تغییر حسابرس و اظهارنظر حسابرس، نسبت اقلام تعهدی به عنوان نمایندهای دیگر از منطقیسازی بررسی خواهد شد.
تغییر حسابرس: حسابرس، به عنوان ناظر، وظیفۀ شناسایی گزارشگری مالی متقلبانه را به عهده دارد و از آنجا که با تمدید مجدد قرارداد کاری زمان کافی برای کسب درکی عمیق از شرایط مالی شرکت برای وی فراهم میشود، بهراحتی میتواند وقوع تقلب در صورتهای مالی را شناسایی کند و این امر انگیزهای میشود برای تغییر حسابرس توسط شرکتهایی که مرتکب تقلب شدهاند، زیرا آنها به دنبال آن هستند که تقلب انجامشده در شرکت را به کمک تغییر حسابرس پنهان کنند؛ زیرا حسابرس جدید شرایط شرکت را بهسرعت درک نخواهد کرد و احتمالاً
از تقلب انجامشده در گذشته مطلع نخواهد شد (Jannah et al., 2021). بنابراین، همانطور که از نتایج پژوهش ویجایا و ویتجاکسونو (2024)، سلیم و همکاران (2024)، بادر و همکاران (2024)، فیتریانتی و آچیانی (2024)، آندایانی و همکاران (2024) و گوناوان و تجاندراوان (2025) استنباط میشود، تغییر حسابرس ممکن است یکی از ابزارهای سنجش عامل منطقیسازی به منظور شناسایی گزارشگری مالی متقلبانه تلقی شود (Wijaya & Witjaksono, 2023; Salim et al, 2024; Bader et al., 2024; Fitrianti & Achyani, 2024; Andayani et al., 2024; Gunawan & Tjandrawan, 2025). در راستای سنجش این ادعا، فرضیۀ زیر تدوین شد:
فرضیۀ هفتم: تغییر حسابرس دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
اظهارنظر حسابرس: لازمۀ اظهارنظر حسابرس دربارۀ صورتهای مالی شرکتها گردآوری شواهد و انجام قضاوتهای گسترده دربارۀ انطباق صورتهای مالی با اصول و استانداردهای پذیرفتهشدۀ حسابداری است. بنابراین، نوع اظهارنظر حسابرس ممکن است رابطهای معنادار با گزارشگری مالی متقلبانه داشته باشد، زیرا اعتبار صورتهای مالی با اظهارنظر مقبول حسابرس افزایش خواهد یافت؛ بنابراین، در صورت دریافت اظهارنظر تعدیلشده، احتمال وقوع تقلب در صورت مالی افزایش مییابد (Hakim et al., 2024). در این راستا، آنگراینی و سوریانی (2021)، فیتریا و نوویترا (2021)، سوکمادیلاگا و همکاران (2022)، حکیم و همکاران (2023)، سیکارینی و کورنیواتی (2023) و نادیا (2024) رابطۀ اظهارنظر حسابرس با گزارشگری مالی متقلبانه را بررسی کردند (Anggraini & Suryani, 2021; Fitriyah & Novita, 2021; Sukmadilagaet al, 2022; Hakim et al, 2023; Sikarini & Kurniawati, 2023; Nadya, 2024 ). به منظور سنجش نقش این عامل در گزارشگری مالی متقلبانه، فرضیۀ زیر طراحی شد:
فرضیۀ هشتم: اظهارنظر حسابرس دارای رابطۀ منفی با گزارشگری مالی متقلبانه است.
نسبت اقلام تعهدی: نحوۀ انجام فعالیتهای عملیاتی شرکت توسط مدیر تعیین میشود؛ بنابراین، مدیر میتواند مستندات را بر اساس سیاستهای خود اجرا کند و سپس اقدامات خود را با ارائۀ دلایلی توجیه کند (Winata et al., 2024). یکی از این سیاستها استفاده از مبنای تعهدی است که به دلیل معقول و منصفانه بودن آن، به عنوان مبنایی برای تهیۀ صورتهای مالی در نظر گرفته میشود. طبق این اصل، شناسایی یا ثبت درآمدها و هزینهها در زمان وقوع بدون توجه به وجه نقد دریافتی یا پرداختی انجام میشود و هدف از انتخاب این مبنا توسط مدیر ممکن است تحقق و دستیابی به درآمدهای مورد انتظار مالکان بدون توجه به وجه نقد دریافتی شرکت با هدف شناسایی زودهنگام درآمدها باشد که این امر خود ممکن است عاملی برای دستکاری صورتهای مالی در راستای بیشینهسازی منافع مدیر تلقی شود (Apriwenni et al., 2023). بنا بر مطالب مطرحشده و نتایج پژوهش یوتامی و همکاران (2024)، فیضی و پوتری (2024)، حکیم و همکاران (2024)، آسیه و همکاران (2024)، فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، ندیم و همکاران (2025)، هیودا و یورومسا (2025) و سوسانتو و تریانی (2025)، افزایش در نسبت اقلام تعهدی ممکن است نشانهای از گزارشگری مالی متقلبانه باشد (Utami et al., 2024; Feizi & Puttri, 2024; Hakim et al., 2024; Asih et al., 2024; Fransisca & Suhatono, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Susanto & Triyanti, 2025)؛ از این رو، فرضیۀ نهم با هدف بررسی رابطۀ بین نسبت اقلام تعهدی و گزارشگری مالی متقلبانه مطرح شد:
فرضیۀ نهم: نسبت اقلام تعهدی دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
عنصر توانایی و گزارشگری مالی متقلبانه
عنصر توانایی را میتوان داشتن تخصص و دانش لازم در توسعۀ عملیات شرکت و قدرت کنترل شرایط اجتماعی با هدف کسب منافع در نظر گرفت (Desviana et al., 2020). طبق دیدگاه ولف و هرمانسون (2004)، توانایی پیشزمینۀ ارتکاب تقلب است؛ به این صورت که فرصت راه را برای انجام تقلب باز میگذارد و عامل فشار و منطقیسازی فرد را به سمت ارتکاب تقلب سوق میدهد. اما شخص باید در وهلۀ اول توانایی شناسایی و استفاده از فرصت پیشآمده برای ارتکاب تقلب و سپس توانایی پنهانسازی تقلب و مجبورکردن دیگران به سکوت یا ارتکاب تقلب را داشته باشد؛ بنابراین، داشتن تواناییهای لازم برای انجام تقلب یکی از مهمترین عوامل ارتکاب تقلب به حساب میآید (Wolfe & Hermanson, 2004). عنصر توانایی در این پژوهش به کمک متغیرهای تغییر مدیرعامل، صورتهای مالی تجدید ارائه شده و مدیریت سود به شرح زیر سنجیده میشود:
تغییر مدیرعامل: تغییر مدیرعامل تلاشی از سوی شرکت به منظور رهایی از دست مدیرانی است که تصور میشود از اعمال متقلبانۀ درون شرکت آگاهی دارند یا خود مرتکب تقلب شدهاند؛ از این رو، تغییر مدیرعامل ممکن است نشانهای از وجود تقلب در صورتهای مالی باشد. از طرفی، دورهای که طی آن شرکت متحمل تغییر مدیرعامل میشود، از نظر افزایش احتمال وقوع تقلب، حیاتی تلقی میشود؛ زیرا مدیران جدید زمان کافی برای درک عملیات داخلی شرکت را ندارند و این شرایط فرصتی برای ارتکاب تقلب بیشتر در شرکت فراهم میکند (Kartikawati et al., 2020). برای اثبات این ادعا، بادر و همکاران (2024)، آروم و همکاران (2024)، فیضی و پوتری (2024)، سلیم و همکاران (2024)، گوناوان و تجاندراوان (2025)، فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، ساپوترا (2025)، راهایو و سوسیلوانی (2025)، هیودا و یورومسا (2025) و شاله و ثمرین (2025) رابطۀ بین تغییر مدیرعامل و گزارشگری مالی متقلبانه را بررسی کردند (Bader et al., 2024; Arum et al, 2024; Feizi & Puttri, 2024; Salim et al, 2024; Gunawan & Tjandrawan, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025). در پژوهش حاضر، به منظور بررسی این ادعا در شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران، فرضیۀ زیر طراحی شد:
فرضیۀ دهم: تغییر مدیرعامل دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
تجدید ارائۀ صورتهای مالی: افزایش روزافزون صورتهای مالی تجدید ارائه شده این تصور را ایجاد کرده است که رویههای حسابداری در حدی که انتظار میرفت قابل اتکا نبودهاند و حسابرسان بهخوبی از عهدۀ کار خود برنیامدهاند؛ زیرا تجدید ارائۀ صورتهای مالی نشانهای از عدم تهیۀ صورتهای مالی مطابق اصول پذیرفتهشدۀ حسابداری و وجود تردید در اطلاعات مالی منتشرشده است و از همه مهمتر ممکن است این احتمال را افزایش دهد که مدیران در انتخاب رویههای حسابداری به طرزی فرصتطلبانه از اختیارات خود در راستای بیشینهسازی منافع خویش سوءاستفاده کردهاند و موجب وقوع تقلب در صورتهای مالی شدهاند (معصومی و همکاران، 1399). از این رو، تجدید ارائۀ صورتهای مالی ممکن است سرپوشی برای رفتارهای متقلبانۀ مدیران باشد (مهرانی و رحیمیپور، 1402). به منظور آزمون این ادعا، به کمک نتایج پژوهش یانتی و همکاران (2023) و معصومی و همکاران (1399)، فرضیۀ زیر طراحی شد (معصومی و همکاران، 1399؛ Yanti et al., 2023):
فرضیۀ یازدهم: تجدید ارائۀ صورتهای مالی دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
مدیریت سود: مجموعهای از اقدامات آگاهانۀ مدیران به منظور تحقق اهداف خاص شرکت در چارچوب رویههای حسابداری مدیریت سود نامیده میشود که اگر مدیران با استفاده از این ترفند قصد انتقال اطلاعات حاوی واقعیتها و ارزشهای واقعی واحد تجاری را داشته باشند، ایرادی بر آن وارد نیست؛ اما نگرانی اصلی زمانی ایجاد میشود که مدیریت سود با هدف گمراهسازی استفادهکنندگان انجام شود (عسگریآلوج و همکاران، 1398). شواهد تجربی نشان میدهد شرکتهایی که با بحرانهای مالی مواجه هستند، معمولاً به منظور رهایی از هزینههای ورشکستگی، به مدیریت سود اقدام میکنند؛ زیرا مدیریت سود مداخلهای مغرضانه در گزارشگری مالی شرکتها با هدف گمراهکردن استفادهکنندگان از صورتهای مالی دربارۀ عملکرد مالی شرکت است که این امر ممکن است عاملی برای افزایش احتمال وقوع تقلب در صورتهای مالی باشد. از آنجا که پژوهشگرانی از جمله پرولز و لوگی (2011)، هسنان و همکاران (2013)، نصیر و همکاران (2018) و آسار (2019) نقش مدیریت سود در گزارشگری مالی متقلبانه را بررسی کردند (Perols & Lougee, 2011; Hasnan et al, 2013; Nasir et al, 2018; Asare, 2019)، پژوهش حاضر هم رابطۀ بین مدیریت سود و گزارشگری مالی متقلبانه در شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران را به کمک فرضیۀ زیر بررسی خواهد کرد:
فرضیۀ دوازدهم: مدیریت سود دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
عنصر تکبر و گزارشگری مالی متقلبانه
غرور جنبۀ روانشناختی شخصیت فرد در رابطه با حس برتریطلبی و محقبودن است؛ به این صورت که فرد نسبت به اجرای قوانین و رویههای شرکت احساس برتری میکند و معتقد است کنترلهای داخلی در رابطه با وی صدق نمیکند و گاهاً این حس کاذب او را به انجام رفتارهای متقلبانه ترغیب میکند (ستایش و منفرد، 1402)؛ زیرا معتقد است کنترلهای داخلی قادر به محدودکردن وی نیست و تقلب او هرگز آشکار نخواهد شد یا در صورت افشا، مجازاتی برای وی در نظر گرفته نمیشود (Siregar, 2019). بنابراین، اگر مدیرعامل دارای سطحی بالا از تکبر باشد، این احساس وی را در شرایط خاص به ارتکاب تقلب تشویق میکند (Inawati & Arief, 2022). عنصر تکبر در این پژوهش به کمک متغیرهای وجود موقعیت دوگانه برای مدیرعامل و تغییر شدید قیمت سهام به شرح زیر سنجیده میشود:
دوگانگی مدیرعامل: عامل غرور را میتوان از طریق داشتن موقعیت دوگانۀ مدیرعامل در شرکت ارزیابی کرد (Siregar, 2019). در صورت وجود موقعیت دوگانه، مدیران دچار حس غرور میشوند و تمایل دارند از موقعیت خود برای بهبود ظاهری عملکرد شرکت و در عین حال، افزایش منافع شخصی خود استفاده کنند؛ در نتیجه، با انجام رفتارهای متقلبانه به دنبال ارائۀ تصویری مطلوب از عملکرد خود و شرکت هستند. بنابراین، میتوان انتظار داشت با وجود موقعیت دوگانۀ مدیرعامل، احتمال گزارشگری مالی متقلبانه در شرکت افزایش یابد (Hakim et al., 2024). بر اساس نتایج پژوهش ساری و ویتوساری (2022)، خامینی و همکاران (2022)، آپریونی و همکاران (2023)، لاستارینی و سوارتانا (2023)، ویناتا و همکاران (2024)، شاله و ثمرین (2025) و ندیم و همکاران (2025)، دوگانگی مدیرعامل رابطهای مثبت و معنادار با گزارشگری مالی متقلبانه دارد که در راستای اثبات این ادعا، فرضیۀ زیر طراحی شد (Sari & Witosari, 2022; Khamainy et al., 2022; Apriwenni et al., 2023; Lastrini & Suartana, 2023; Winata et al. 2024; Shaleh & Thamrin, 2025; Nadhim et al., 2025):
فرضیۀ سیزدهم: وجود مدیرعاملی با موقعیت دوگانه دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
نوسان قیمت سهام شرکت: قیمت سهام شرکت یکی از معیارهای تعیین میزان پاداش مدیر است؛ از این رو، مدیران با هدف بیشینهسازی منافع شخصی، انگیزۀ زیادی برای افزایش قیمت سهام شرکت تحت کنترل خود را دارند؛ زیرا با افزایش قیمت سهام، پاداش مدیر افزایش مییابد (Olsen et al., 2014). از طرفی، مدیران متکبر برای دستیابی به قیمت سهام بیشتر در اقدام به گزارشگری مالی متقلبانه جسورانهتر عمل میکنند؛ از این رو، سهام این دست شرکتها نسبت به سایر شرکتها دارای ارزش و نوسان بیشتری است (Yeung & Shen, 2019). بنابراین، میتوان نتیجه گرفت تکبر در مدیران ارتباطی مثبت و معنادار با ارزش سهام شرکتها به عنوان عامل اصلی ارزیابی عملکرد مدیر دارد (Olsen et al., 2014). به منظور اثبات این ادعا، فرضیۀ زیر طراحی شد:
فرضیۀ چهاردهم: نوسان قیمت سهام دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
عنصر تبانی و گزارشگری مالی متقلبانه
در شرایط بحرانی، مدیران هر کاری برای ارائۀ تصویری مطلوب از عملکرد شرکت و افزایش ارزش سهام با هدف بیشینهسازی منافع شخصی خود انجام میدهند. یکی از این کارها تبانی است که نقشی مهم در گزارشگری مالی متقلبانه ایفا میکند؛ زمانی که عنصر تبانی افزایش یابد، میزان تقلب در صورتهای مالی متعاقباً افزایش خواهد یافت. از این رو، میتوان گفت تبانی توافقی بین دو یا چند نفر برای فریب شخص ثالث با هدف بیشینهسازی منافع توافقکنندگان است (Vousinas, 2019). در این پژوهش، از دو معیار عملکرد بازار و معامله با اشخاص وابسته برای سنجش عنصر تبانی استفاده میشود:
عملکرد بازار: عنصر تبانی را میتوان از طریق بررسی عملکرد بازار ارزیابی کرد، زیرا عملکرد بازار توانایی یک شرکت برای افزایش قیمت سهام را نشان میدهد که ممکن است ناشی از دستکاری بازار توسط چندین گروه از طریق ایجاد قیمتهای کاذب در بازار با هدف بیشینهسازی سود واهی شرکت باشد. از این رو، هرچه میزان نسبت قیمت سهام به ارزش دفتری هر سهم به عنوان عامل سنجش عملکرد بازار بیشتر باشد، احتمال وجود رفتار تبانیگونه و دستکاری اطلاعات منتشرشده در صورتهای مالی بیشتر خواهد بود (Jannah et al., 2021). در راستای بررسی مطالب مطرحشده، دسوینا و همکاران (2020)، ساری و ناگروهو (2021)، جانا و همکاران (2021)، فبریانی و همکاران (2022)، ایناواتی و عارف (2022) و هارجانتو و مولیا (2024) رابطۀ مستقیم نسبت قیمت سهام به ارزش دفتری هر سهم با گزارشگری مالی متقلبانه را بررسی کردند (Desviana et al., 2020; Sari & Nugroho, 2021; Jannah et al., 2021; Febriani et al. 2022; Inawati & Arief, 2022; Harjanto & Mulya, 2024 )؛ از این رو، در پژوهش حاضر، به منظور اثبات این ادعا، فرضیۀ زیر طراحی شد:
فرضیۀ پانزدهم: عملکرد بازار دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
معامله با اشخاص وابسته: یکی از دلایل رسواییهای مالی شرکتهای بزرگ ضعف در گزارشگری مالی به ویژه ضعف در گزارش معاملات انجامشده با اشخاص وابسته است (Gordon et al., 2005)؛ زیرا این دست معاملات اگرچه با اهداف تجاری انجام میشوند، ممکن است توسط مدیران به طرزی فرصتطلبانه برای تحقق اهدافی خاص انجام شوند تا به گمراهسازی نتایج عملیات منجر شوند و اثری نامساعد بر ثروت سهامداران بر جای گذارند (نعمتی، ۱۳۹۸). مطالعۀ پروندههای تقلب در گزارشگری مالی نشاندهندۀ استفادۀ گسترده از معامله با اشخاص وابسته در قالب قراردادهای صوری با هدف گمراهسازی استفادهکنندگان و بیشینهسازی منافع مدیران است؛ از این رو، میتوان نتیجه گرفت رابطهای مستقیم بین انجام معامله با اشخاص وابسته و وقوع تقلب در صورتهای مالی وجود دارد. در راستای اثبات این ادعا، با توجه به نتایج پژوهش ریانتی و تریسانتی (2021) و جونوس و همکاران (2025)، فرضیۀ زیر تدوین شد (Riyanti & Trisanti, 2021; Junus et al, 2025):
فرضیۀ شانزدهم: انجام معامله با اشخاص وابسته دارای رابطۀ مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه است.
در نگارۀ (1) به برخی از پژوهشها در ارتباط با نقش نظریۀ ششضلعی تقلب بر گزارشگری مالی متقلبانه اشاره شده است:
نگارۀ 1: پیشینۀ پژوهش
Table 1: Research background
|
منبع |
خلاصۀ پژوهشهای داخلی |
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
در پژوهشی عوامل مؤثر بر وقوع تقلب در صورتهای مالی را به کمک نقش تعدیلی کمیتۀ حسابرسی بررسی کردند. نتایج بهدستآمده طی یک نظرسنجی با 25 نفر از خبرگان و نیز با بهرهگیری از روش تحلیل سلسلهمراتبی فازی رتبهبندی شد و سپس عوامل یادشده با در نظر گرفتن نقش تعدیلی کمیتۀ حسابرسی به مدل هگزاگون وارد و برای 240 شرکت بورسی طی سالهای 1397 تا 1401 بررسی شدند. نتایج نشان داد عناصر فرصت، تبانی و فشار از دید خبرگان مهمترین عوامل مؤثر بر وقوع تقلب هستند و سایر عوامل در رتبههای بعدی قرار دارند و کمیتۀ حسابرسی میتواند نقش تعدیلی در شاخصهای رفتاری عمل تقلب داشته باشد، ولی اثری بر عناصر توجیه، خودشیفتگی و تبانی ندارد. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
اثرگذاری گزارشگری مالی متقلبانه را بر اساس نظریۀ ششضلعی تقلب در صورتهای مالی شرکتهای بورسی در بازۀ زمانی 1397 تا 1401 به کمک دادههای 227 شرکت با استفاده از رگرسیون لجستیک بررسی کردند. نتایج نشان داد رابطهای معنادار بین ششضلعی تقلب و گزارشگری مالی متقلبانه وجود دارد؛ به طوری که اضلاع انگیزه (بازده داراییها)، ظرفیت (تغییر مدیر) و تبانی (تخطی از دو مادۀ قانونی) تأثیری مثبت و معنادار بر گزارشگری مالی متقلبانه دارند، اما عناصر فرصت (نسبت تغییر حساب دریافتنی بر ذخیرۀ مطالبات مشکوکالوصول)، توجیه (تغییر حسابرس) و تکبر (تکرار نام مدیر در صورتهای مالی) هیچ تأثیر معناداری بر گزارشگری مالی متقلبانه ندارند. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
تأثیر تقلب از شش گوش مختلف بر بهموقعبودن گزارشگری مالی در شرکتهای بورسی را در بازۀ زمانی 1396 تا 1400 با استفاده از اطلاعات 152 شرکت بررسی کردند. نتایج نشان داد شرکتهای بورسی گزارشهای سالانۀ خود را به میزانی قابل ملاحظه بهموقع ارسال میکنند و تقلب از دیدگاه شش گوش مختلف، رابطهای معکوس با زمان شروع و اتمام فرایند تهیۀ گزارش و بایگانی دیرهنگام آن دارد. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
روششناسی پژوهش پژوهش حاضر، از آنجا که به دنبال کشف روابط میان عناصر ششضلعی تقلب و گزارشگری مالی متقلبانه است، از نوع اکتشافی است و با در نظر گرفتن انگیزه و هدف انجام پژوهش، در زمرۀ پژوهشهای کاربردی قرار میگیرد. همچنین، از نظر روششناسی، از نوع پژوهشهای تجربی با طراحی پسرویدادی است و در حوزۀ پژوهشهای اثباتی حسابداری قرار میگیرد؛ زیرا برای انجام پژوهش از دادههای صورتهای مالی حسابرسیشده و یادداشتهای همراه شرکتها بهره برده میشود که از طریق مراجعه به سایت بورس اوراق بهادار تهران و بانک اطلاعاتی نرمافزار رهاورد نوین جمعآوری شده است. به منظور تحلیل دادهها در بازۀ زمانی ۱۳۹۳ تا ۱۴۰۲، متغیرهای پژوهش با استفاده از نرمافزار Excel از روی دادههای خام آماده شدند و سپس به منظور اثبات روابط موجود بین عناصر ششضلعی تقلب و گزارشگری مالی متقلبانه به کمک رگرسیون لجستیک از نرمافزار Spss نسخۀ 27 استفاده شد.
الگوی مفهومی از آنجا که وجود الگوی مفهومی مناسب به درک بهتر مخاطبان از روابط موجود میان متغیرهای پژوهش کمک زیادی میکند، پس از مطالعۀ پیشینه و ادبیات مرتبط با موضوع پژوهش، الگوی مفهومی به شرح شکل (2) طراحی شد:
شکل 2. الگوی مفهومی پژوهش Fig. 2: Conceptual model of the research
جامعه و نمونۀ آماری پژوهش جامعۀ آماری متشکل از کلیۀ شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران است. نمونههای پژوهش با در نظر گرفتن معیارهایی از میان شرکتهای پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران طی بازۀ زمانی 1393 تا 1402 انتخاب شدند. در راستای همگونسازی نمونهها، معیارهایی به شرح زیر تعیین شدند:
در نهایت، بعد از وضع شرایط موجود، تعداد 117 شرکت معادل 1170 سال-شرکت به منظور جمعآوری دادهها و آزمون فرضیههای پژوهش باقی ماندند.
متغیرهای پژوهش متغیر وابسته در پژوهش حاضر گزارشگری مالی متقلبانه است. به منظور شناسایی و تفکیک شرکتهای متقلب از غیرمتقلب برگرفته از پژوهش ویناتا و همکاران (2024)، راچماواتی و راهارجا (2024)، سوسانتو و تریانی (2025) و هیودا و یورومسا (2025) از الگوی تقلب بنیش استفاده شد. بنیش (Beneish, 1999) ترکیبی از نسبتهای مالی و اقلام تعهدی به شرح نگارۀ (2) را برای تشخیص شرکتهای متقلب از غیرمتقلب معرفی کرد؛ به این صورت که اگر امتیاز محاسبهشده طبق فرمول بیش از مقدار 22/2- باشد، شرکت به عنوان شرکت متقلب طبقهبندی میشود و کد یک را به خود اختصاص میدهد (Winata et al. 2024; Rachmawati & Raharja, 2024; Susanto & Triyanti, 2025; Hioda & Urumsah, 2025).
نگارۀ 2: الگوی تقلب بنیش Table 2: Benish fraud pattern
منبع: (Beneish, 1999)
متغیر مستقل متغیری است که توسط پژوهشگر شناسایی و اندازهگیری میشود و تغییر میکند تا از این طریق، تأثیر آن بر متغیر وابسته مشخص شود. متغیرهای مستقل برگرفته از پژوهش اوکتاویا و رینالدو (2024)، آسیه و همکاران (2024)، هارجانتو و مولیا (2024)، ویناتا و همکاران (2024)، حکیم و همکاران (2024)، بادر و همکاران (2024)، فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، گوناوان و تجاندراوان (2025)، هیودا و یورومسا (2025) و ساپوترا (2025) به همراه نحوۀ محاسبۀ آنها در نگارۀ (3) آورده شدهاند (Oktavia & Rinaldo, 2024; Asih et al., 2024; Harjanto & Mulya, 2024; Winata et al. 2024; Hakim et al., 2024; Bader et al., 2024; Fransisca & Suhatono, 2025; Gunawan & Tjandrawan, 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Saputra, 2025):
نگارۀ 3: متغیرهای مستقل پژوهش Table 3: Independent research variables
یافتههای پژوهش آمار توصیفی نگارۀ (4) آمار توصیفی متغیرهای استفادهشده در پژوهش حاضر را نشان میدهد:
نگارۀ 4: آمار توصیفی متغیرهای پژوهش Table 4: Descriptive statistics of research variables
(منبع: یافتههای پژوهش)
نتایج بهدستآمده در نگارۀ (4) نشان میدهد در نمونه تحت بررسی میانگین اهرم مالی (فشار برونسازمانی) و میانگین سهام مدیریتی (نیاز مالی مدیران) شرکتهای متقلب بیشتر از شرکتهای غیرمتقلب است که کاملاً با مبانی نظری پژوهش همخوانی دارد؛ زیرا شرکتها با مقدار زیاد اهرم مالی از جانب سرمایهگذاران و اعتباردهندگان تحت فشار بیشتری برای نمایش قدرت زیاد بازپرداخت بدهیها قرار دارند یا مدیران دارای نیاز مالی در راستای بیشینهسازی منافع خود تحت فشار بیشتری به منظور دستکاری صورتهای مالی قرار دارند و این یافتهها نشان میدهد عنصر فشار (فشار برونسازمانی و نیاز مالی مدیران) رابطهای مستقیم با گزارشگری مالی متقلبانه دارد. میانگین نسبت تغییر حسابهای دریافتنی به فروش (ماهیت صنعت) در شرکتهای متقلب بیشتر از شرکتهای غیرمتقلب است که نشانی از وجود رابطۀ مستقیم بین ماهیت صنعت و گزارشگری مالی متقلبانه است و همچنین، میانگین درصد استقلال اعضای هیئتمدیره (نظارت کارآمد و مؤثر) در شرکتهای متقلب کمتر از شرکتهای غیرمتقلب است که با مبانی نظری پژوهش مبنی بر اینکه وجود حداکثری اعضای غیرموظف هیئتمدیره توانایی مدیرعامل را برای ارتکاب تقلب کاهش میدهد، مطابقت دارد. در نهایت، در شرکتهای متقلب نوسان قیمت سهام بیشتر از شرکتهای غیرمتقلب است که بیانگر وجود رابطۀ مستقیم بین عنصر تکبر (نوسان قیمت سهام) با گزارشگری مالی متقلبانه است. آمار توصیفی متغیرهای کمّی نشان میدهد احتمالاً 22 درصد از مشاهدهها تقلب در صورتهای مالی را تجربه کردهاند. در ادامه، توزیع فراوانی متغیرهای دووجهی (کیفی) پژوهش در نگارۀ (5) آورده شده است:
نگارۀ 5: توزیع فراوانی متغیرهای دووجهی پژوهش Table 5: Frequency distribution of dichotomous research variables
(منبع: یافتههای پژوهش)
مطابق نتایج نگارۀ (5)، درصد تغییر حسابرس (منطقیسازی) در شرکتهای متقلب بیشتر از شرکتهای غیرمتقلب است، زیرا شرکتهای متقلب به تغییر حسابرس در راستای پنهانسازی تقلبهای انجامشده در شرکت تمایل بیشتری دارند؛ از این رو، متغیر تغییر حسابرس رابطهای مستقیم با گزارشگری مالی متقلبانه دارد. همچنین، درصد اظهارنظرهای مقبول (منطقیسازی) در شرکتهایی که مرتکب تقلب شدهاند کمتر از شرکتهایی است که مرتکب تقلب نشدهاند و این یافتهها نشان میدهد نوع اظهارنظر حسابرس (منطقیسازی) رابطهای معکوس با گزارشگری مالی متقلبانه دارد. از طرفی، درصد تجدید ارائۀ صورتهای مالی و درصد تغییر مدیرعامل (توانایی) در شرکتهای متقلب بیشتر از شرکتهای غیرمتقلب است که همسو با مبانی نظری پژوهش و نشاندهندۀ توانایی مدیر برای اعمال دستکاری در صورتهای مالی است؛ بنابراین، عنصر توانایی (تجدید ارائۀ صورتهای مالی و تغییر مدیرعامل) دارای رابطهای مستقیم با گزارشگری مالی متقلبانه است.
آمار استنباطی با توجه به اینکه متغیر وابستۀ پژوهش (گزارشگری مالی متقلبانه) یک متغیر دووجهی است، به منظور بررسی دقیق موضوع پژوهش، از تجزیهوتحلیل رگرسیون لجستیک استفاده شد و از آنجا که رگرسیون لجستیک یک روش غیرخطی است، لزومی ندارد که دادهها حالت خطی داشته باشند؛ بنابراین، وجود پیشفرضهای مدل رگرسیون نیز ضروری نخواهد بود. آزمون درستنمایی معیاری برای سنجش میزان برازش مدل است که میزان ضعف پیشگویی مدل در تصمیمگیری را اندازهگیری میکند؛ مقدار کمتر این آماره نشاندهندۀ برازش بهتر و پیشبینی قویتر مدل است. نتایج نگارۀ (6) نشان میدهد مدل نهایی بهتر از مدل عرض از مبدأ متغیر وابسته را پیشبینی میکند.
نگارۀ 6: آزمون امکانسنجی مدل (مدل برازش کلی) Table 6: Model feasibility test (overall fit model)
(منبع: یافتههای پژوهش) نتایج آزمون ضریب تعیین مدل در نگارۀ (7) قدرت توضیحدهندگی زیاد مدل و برازش مناسب مدل را نشان میدهد. این مقادیر گاهی اوقات به عنوان مقادیر شبه در نظر گرفته میشوند و مقادیری بین صفر و یک را به خود اختصاص میدهند و هرچه به یک نزدیکتر باشند، مدل ایجادشده بهتر و بیشتر میتواند تغییرات کمّیت پاسخ را بیان کند. در پژوهش حاضر، تغییرات توضیح داده شده در متغیر وابسته بر اساس مدل پژوهش با توجه به آمارههای ضریب تعیین کاکس و اسنل یا ناگلکرک بهترتیب از 46% تا 83% متغیر است که نشان میدهد بهترتیب حدود 46 تا 83 درصد از تغییرها در متغیر وابسته توسط مدل رگرسیون لجستیک توضیح داده میشود و همچنین، ضریب تعیین مکفادن با مقدار 76% میزان توانایی مدل پژوهش در پیشبینی خروجی را نشان میدهد.
نگارۀ 7: آزمون ضریب تعیین Table 7: Coefficient of determination test
(منبع: یافتههای پژوهش)
بعد از سنجش برازش مدل، پژوهش نوبت به آزمون فرضیههای پژوهش به کمک رگرسیون لجستیک با استفاده از اطلاعات 117 شرکت پذیرفتهشده در بورس اوراق بهادار تهران در بازۀ زمانی 1393 تا 1402 طبق نگارۀ (8) میرسد. نتایج نگارۀ (8) نشان میدهد با توجه به آمارۀ والد و سطح معناداری آن در بین شاخصهای فشار، متغیرهای نسبت تغییر داراییها (ثبات مالی)، نرخ بازده داراییها (اهداف مالی) و سهام مدیریتی (نیاز مالی مدیران) دارای سطح معناداری کمتر از 05/0 هستند که به این ترتیب، وجود رابطۀ مثبت و معنادار آنها با گزارشگری مالی متقلبانه تأیید میشود. با این حال، سطح معناداری اهرم مالی (فشار برونسازمانی) بیشتر از 05/0 است و بنابراین، وجود رابطۀ مثبت بین اهرم مالی و گزارشگری مالی متقلبانه تأیید نمیشود؛ از این رو، فرضیههای اول، دوم و چهارم پژوهش در سطح اطمینان 95 درصد پذیرفته میشوند و فرضیۀ سوم رد میشود. در رابطه با شاخصهای فرصت، نتایج نشان میدهد سطح معناداری هر دو متغیر نسبت تغییر حساب دریافتنی (ماهیت صنعت) و درصد استقلال اعضای هیئتمدیره (نظارت کارآمد و مؤثر) کمتر از 05/0 است؛ بنابراین، وجود رابطۀ مثبت و معنادار بین متغیر ماهیت صنعت و گزارشگری مالی متقلبانه و همچنین، وجود رابطۀ منفی و معنادار بین نظارت مؤثر و گزارشگری مالی متقلبانه تأیید میشود و متعاقباً فرضیههای پنجم و ششم پژوهش پذیرفته میشوند.
نگارۀ 8: نتایج رگرسیون لجستیک Table 8: Logistic regression results
(منبع: یافتههای پژوهش)
در رابطه با شاخصهای منطقیسازی، نتایج نشان میدهد سطح معناداری برای متغیرهای اظهارنظر حسابرس و نسبت اقلام تعهدی به مجموع داراییها کمتر از 05/0 و برای متغیر تغییر حسابرس نیز کمتر از 1/0 است؛ از این رو، وجود رابطۀ منفی و معنادار بین متغیر اظهارنظر حسابرس و گزارشگری مالی متقلبانه و همچنین، وجود رابطۀ مثبت و معنادار بین نسبت اقلام تعهدی و گزارشگری مالی متقلبانه در سطح اطمینان 95 درصد تأیید میشود و رابطۀ مثبت و معنادار بین متغیر تغییر حسابرس و گزارشگری مالی متقلبانه نیز در سطح اطمینان 90 درصد تأیید میشود؛ بنابراین، فرضیه هفتم در سطح اطمینان 90 درصد و فرضیههای هشتم و نهم نیز در سطح اطمینان 95 درصد پذیرفته میشوند. در خصوص شاخصهای توانایی، نیز نتایج نشان میدهد سطح معناداری برای متغیرهای تجدید ارائۀ صورتهای مالی و مدیریت سود کمتر از 05/0 است؛ از این رو، وجود رابطۀ مثبت و معنادار بین متغیرهای تجدید ارائۀ صورتهای مالی و مدیریت سود با گزارشگری مالی متقلبانه تأیید میشود، اما با توجه به سطح معناداری متغیر تغییر مدیرعامل که بیشتر از مقدار 05/0 است، میتوان نتیجه گرفت وجود رابطۀ مثبت و معنادار بین متغیر تغییر مدیرعامل و گزارشگری مالی متقلبانه تأیید نمیشود؛ بنابراین، فرضیههای یازدهم و دوازدهم پذیرفته میشوند و فرضیۀ دهم رد میشود. نتایج مربوط به شاخصهای تکبر نشان میدهد سطح معناداری هیچ یک از متغیرهای دوگانگی مدیرعامل و نوسان قیمت سهام کمتر از 05/0 نیست؛ بنابراین، عنصر تکبر (دوگانگی مدیرعامل و نوسان قیمت سهام) فاقد رابطۀ معنادار با گزارشگری مالی متقلبانه است؛ از این رو، فرضیههای سیزدهم و چهاردهم پژوهش رد میشوند. در نهایت، در خصوص شاخصهای تبانی، نتایج نشان میدهد سطح معناداری نسبت ارزش بازار بر ارزش دفتری هر سهم کمتر از مقدار 05/0 است؛ از این رو، وجود رابطۀ مثبت و معنادار بین متغیر عملکرد بازار و گزارشگری مالی متقلبانه تأیید میشود، اما با توجه به سطح معناداری معامله با اشخاص وابسته که بیشتر از مقدار 05/0 است، وجود رابطۀ مثبت و معنادار بین متغیر معامله با اشخاص وابسته و گزارشگری مالی متقلبانه تأیید نمیشود؛ بر همین اساس، فرضیۀ پانزدهم پذیرفته و فرضیۀ شانزدهم رد میشود.
بحث و نتیجهگیری امروزه، مسألۀ تقلب یا همان دستکاری هوشمندانۀ صورتهای مالی و آثار زیانباری که به همراه دارد به یک مشکل جهانی تبدیل شده که سازمانهای سراسر جهان را تحت تأثیر خود قرار داده و با گذشت زمان، میزان آن به طرز غیرعادی در حال افزایش است؛ از این رو، شناسایی عوامل اثرگذار بر گزارشگری مالی متقلبانه در راستای کاهش هزینههای هنگفت مادی و غیرمادی به طور قوی احساس میشود. افزون بر آن، وجود اندک پژوهشهای انجامشده در ایران در زمینۀ شناسایی عوامل مرتبط با گزارشگری مالی متقلبانه بر اساس نظریۀ ششضلعی تقلب از انگیزههای اصلی شکلگیری این پژوهش است؛ از این رو، نتایج پژوهش به بسط مبانی نظری گزارشگری مالی متقلبانه منجر خواهد شد. به کمک مبانی نظری موجود و پژوهشهای پیشین، شاخصهای مرتبط با اضلاع نظریۀ ششضلعی تقلب انتخاب شدند. نتایج اجرای رگرسیون لجستیک نشان داد فرضیۀ اول مبنی بر وجود رابطۀ مثبت بین متغیر ثبات مالی با گزارشگری مالی متقلبانه تأیید شده که همسو با نتایج پژوهش گوناوان و تجاندراوان (2025)، فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، ساپوترا (2025)، ندیم و همکاران (2025) و هیودا و یورومسا (2025) است و نشان میدهد ثبات مالی اندازهگیریشده به کمک نسبت تغییر در مجموع داراییها رابطهای مستقیم با گزارشگری مالی متقلبانه دارد (Gunawan & Tjandrawan, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025 )؛ زیرا گرایش به سودآوری از طریق فراهمآوردن پایداری سود منافع مدیر را بیشینه و مدیر را به حفظ یا بهبود سطوح گذشتۀ سودآوری تشویق میکند؛ حال اگر این انتظار از طریق عملکرد واقعی شرکت برآورده نشود، انگیزۀ دستکاری در صورتهای مالی در مدیران شکل میگیرد (Pranyanita et al., 2021) که این نتیجه با نتایج پژوهش فیتریانتی و آچیانی (2023) و واردانا و همکاران (2025) مغایر است (Fitrianti & Achyani, 2024; Wardhana et al., 2025). فرضیۀ دوم پژوهش در خصوص وجود رابطۀ مثبت بین نرخ بازده دارایی با گزارشگری مالی متقلبانه تأیید شد؛ زیرا مدیران تمام تلاش خود را در راستای راضی نگه داشتن سهامداران با هدف بیشینهسازی پاداش خود انجام میدهند (Febriani et al., 2022)؛ اما در شرایطی که دستیابی به اهداف و عملکرد مالی مطلوب با مشکل مواجه باشد، مدیران به دستکاری صورتهای مالی در راستای نمایش روند افزایشی نرخ بازده دارایی ترغیب میشوند (Jannah et al., 2021) که این نتیجه همسو با نتایج پژوهش فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، ساپوترا (2025)، ندیم و همکاران (2025)، هیودا و یورومسا (2025)، شاله و ثمرین (2025) و راهایو و سوسیلوانی (2025) و با نتایج پژوهش سوسانتو و تریانی (2025) و واردانا و همکاران (2025) مغایر است (Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Nadhim et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Susanto & Triyanti, 2025) نتایج بهدستآمده از آزمون فرضیۀ سوم نتوانست رابطۀ مستقیم بین متغیر اهرم مالی با گزارشگری مالی متقلبانه را تأیید کند. این عدم رابطه ممکن است به این دلیل باشد که سهامدارن یا اعضای هیئتمدیره نظارتی دقیق بر نسبت بدهیها و نحوۀ بازپرداخت آنها دارند یا اینکه سطح بدهی شرکت عاملی مهم برای سرمایهگذاران و اعتباردهندگان محسوب نمیشود (Fransisca & Suhatono, 2025). این یافته همسو با نتایج پژوهش بادر و همکاران (2024)، فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، ساپوترا (2025) و واردانا و همکاران (2025) و با نتایج پژوهش فیتریانتی و آچیانی (2024)، آسیه و همکاران (2024) و هیودا و یورومسا (2025) مغایر است ( Bader et al., 2024; Fitrianti & Achyani, 2024; Asih et al., 2024; Fransisca & Suhatono, 2025; Saputra, 2025; Wardhana et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025). بر اساس نظریۀ نمایندگی، مشارکت مدیران در مالکیت شرکت ممکن است تضاد منافع را کاهش دهد؛ زیرا سهام مدیریتی قادر به همسوسازی منافع شرکت و مدیران در راستای بیشینهسازی ارزش شرکت است. با این حال، وجود سهام مدیریتی ممکن است مدیران را در معرض دستکاری صورتهای مالی به منظور بیشینهسازی منافع خود با هدف برطرفکردن نیازهای مالی قرار دهد (Rukmana, 2018). نتایج آزمون فرضیۀ چهارم نشان داد نیاز مالی مدیران (سهام مدیریتی) رابطهای مستقیم با گزارشگری مالی متقلبانه دارد که این یافته مطابق نتایج پژوهش اوکتاویا و رینالدو (2024) و آسیه و همکاران (2024) و با نتایج پژوهش ساری و ویتوساری (2022)، یوتامی و همکاران (2024)، آدهانیا و همکاران (2024)، فیتریانتی و آچیانی (2024) و بادر و همکاران (2024) مغایر است ( Sari & Witosari, 2022; Oktavia & Rinaldo, 2024; Asih et al., 2024; Utami et al., 2024; Adhania et al., 2024; Fitrianti & Achyani, 2024; Bader et al., 2024). یافتههای بهدستآمده از آزمون فرضیۀ پنجم نشان داد متغیر ماهیت صنعت رابطهای مثبت با گزارشگری مالی متقلبانه دارد؛ بنابراین، تلاش برای نمایش مطلوب عملکرد شرکت میتواند رابطۀ موجود بین ماهیت صنعت و نظریۀ نمایندگی به منظور بیشینهسازی منافع مدیر را شرح دهد (Febriani et al., 2022) که این نتیجه مطابق یافتههای پژوهش اوکتاویا و رینالدو (2024)، فیتریانتی و آچیانی (2024)، ویناتا و همکاران (2024) و آندریادیا (2025) است و با نتایج پژوهشهای زاهارا و راتناواتی (2024)، فیضی و پوتری (2024)، ساپوترا (2025) و شاله و ثمرین (2025) مغایر است (Oktavia & Rinaldo, 2024; Fitrianti & Achyani, 2024; Winata et al. 2024; Zahara & Ratnawati, 2024; Feizi & Puttri, 2024; Andriadi, 2025; Saputra, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025). نتایج آزمون فرضیۀ ششم نشان داد رابطهای منفی بین متغیر نظارت کارآمد و مؤثر و گزارشگری مالی متقلبانه وجود دارد و نظریۀ نمایندگی از این رابطه پشتیبانی میکند؛ زیرا در شرایط تورمی و وجود هزینههای زیاد زندگی، مدیر دارای انگیزههای زیادی برای ارتکاب تقلب به منظور بیشینهسازی منافع خود است و این فشارها در صورت عدم وجود نظارت کارآمد و مؤثر، مدیر را تشویق میکند تا از این فرصت بهوجودآمده به بهترین نحو در راستای بیشینهسازی منافع خود بهره ببرد (Jannah et al., 2021). بنابراین، وجود نظارت کارآمد در سازمان ایجاد فرصت برای انجام تقلب را به کمترین مقدار ممکن میرساند که مطابق نتایج پژوهش گوناوان و تجاندراوان (2025)، ندیم و همکاران (2025) و واردانا و همکاران (2025) و با نتایج پژوهش فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، راهایو و سوسیلوانی (2025)، سوسانتو و تریانی (2025) و ساپوترا (2025) مغایر است (Gunawan & Tjandrawan, 2025; Nadhim et al., 2025; Wardhana et al., 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Susanto & Triyanti, 2025; Saputra, 2025). نتایج آزمون فرضیۀ هفتم مبنی بر وجود رابطۀ مثبت بین تغییر حسابرس و گزارشگری مالی متقلبانه با سطح اطمینان 90 درصد تأیید شد؛ زیرا بر اساس نظریۀ نمایندگی، تفویض مسئولیت از سهامداران به مدیران به ایجاد تضاد منافع به دلیل عدم تقارن اطلاعاتی منجر میشود و از آنجا که حسابرس موظف است منافع سهامداران را دنبال کند، برای تحقق این هدف، اسناد و مدارک را به منظور اثبات عاریبودن آنها از تقلب بررسی میکند و از طرفی، شرکتهای درگیر تقلب با تغییر حسابرس سعی در پوشاندن تقلبهای موجود در شرکت خواهند داشت (Rahayu & Susilowati, 2025). این نتیجه مطابق یافتههای پژوهش جانا و همکاران (2021)، عبدی و همکاران (2023) و سلیم و همکاران (2024) و با نتایج پژوهش شاله و ثمرین (2025)، راهایو و سوسیلوانی (2025)، واردانا و همکاران (2025)، هیودا و یورومسا (2025)، ساپوترا (2025) و فرانسیسکا و سوهارتونو (2025) مغایر است (Jannah et al., 2021; Abdi et al, 2023; Salim et al, 2024; Shaleh & Thamrin, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Wardhana et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Saputra, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025). آزمون فرضیۀ هشتم دربارۀ وجود رابطه بین متغیر اظهارنظر مقبول و گزارشگری مالی متقلبانه گویای وجود رابطۀ منفی بین این دو متغیر است؛ زیرا به دلیل وجود تضاد منافع، سهامداران حسابرس مستقل را انتخاب میکنند تا دربارۀ صحت اطلاعات منتشرشده در صورتهای مالی اظهارنظر کند. بنابراین، اظهارنظر مطلوب دربارۀ صورتهای مالی به کاهش احتمال وقوع گزارشگری مالی متقلبانه منجر خواهد شد که مطابق نتایج پژوهش اسکوزن و همکاران (2008) و سیکارینی و کورنیواتی (2023) و با نتایج پژوهش آنگراینی و سوریانی (2021)، فیتریا و نویترا (2021)، حکیم و همکاران (2023) و نادیا (2024) مغایر است (Skousen et al, 2008; Anggraini & Suryani, 2021; Fitriyah & Novita, 2021; Sikarini & Kurniawati, 2023; Hakim et al, 2023; Nadya, 2024). طبق اصل تعهدی، شناسایی یا ثبت درآمدها و هزینهها در زمان وقوع بدون توجه به وجه نقد دریافتی یا پرداختی انجام میشود و هدف از انتخاب این مبنا توسط مدیر ممکن است تحقق و دستیابی به درآمدهای مورد انتظار مالکان بدون توجه به وجه نقد دریافتی باشد که این امر خود ممکن است عاملی برای دستکاری صورتهای مالی تلقی شود (Apriwenni et al., 2023). در این راستا، نتیجۀ آزمون فرضیۀ نهم این ادعا را دربارۀ وجود رابطۀ مثبت بین نسبت اقلام تعهدی و گزارشگری مالی متقلبانه تأیید کرد؛ به این معنا که این نسبت میتواند فرصتی برای مدیر به منظور دستکاری صورتهای مالی به ویژه از نظر درآمد ایجاد کند که مطابق نتایج پژوهش حکیم و همکاران (2024)، ویناتا و همکاران (2024)، ندیم و همکاران (2025) و سوسانتو و تریانی (2025) و با نتایج پژوهش ایناواتی و عارف (2022)، فیضی و پوتری (2024)، آسیه و همکاران (2024)، هیودا و یورومسا (2025) و فرانسیسکا و سوهارتونو (2025) مغایر است (Inawati & Arief, 2022; Hakim et al., 2024; Winata et al., 2024; Feizi & Puttri, 2024; Asih et al., 2024; Nadhim et al., 2025; Susanto & Triyanti, 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Fransisca & Suhatono, 2025). اجرای آزمون مربوط به فرضیۀ دهم مبنی بر وجود رابطۀ مثبت بین متغیر تغییر مدیرعامل با گزارشگری مالی متقلبانه منتج به رد فرضیه شد که مطابق یافته پژوهشهای فرانسیسکا و سوهارتونو (2025)، سوسانتو و تریانی (2025)، راهایو و سوسیلوانی (2025)، واردانا و همکاران (2025) و هیودا و یورومسا (2025) است و با نتایج پژوهش آسیه و همکاران (2024)، شاله و ثمرین (2025)، ساپوترا (2025) و گوناوان و تجاندراوان (2025) همخوانی ندارد (Asih et al., 2024; Fransisca & Suhatono, 2025; Susanto & Triyanti, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Wardhana et al., 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Shaleh & Thamrin, 2025; Saputra, 2025; Gunawan & Tjandrawan, 2025).این تفاوت بین نتیجۀ پژوهش و نظریۀ نمایندگی ممکن است ناشی از پیچیدگی تغییر مدیرعامل باشد که بهراحتی انجام نمیشود یا اینکه تغییر مدیرعامل ممکن است به دلیل بهبود عملکرد شرکت ناشی از شایستگی و توانایی بیشتر مدیران جدید یا اتمام دورۀ مدیریت قبلی باشد (Susanto & Triyanti, 2025). بررسی رابطه بین نسبت تجدید ارائۀ صورتهای مالی و گزارشگری مالی متقلبانه گویای وجود رابطۀ مثبت بین این دو متغیر است که بیانگر تأیید فرضیۀ یازدهم و همسو با یافتۀ پژوهش یانتی و همکاران (2023) و معصومی و همکاران (1399) است (معصومی و همکاران، 1399؛ Yanti et al, 2023). دربارۀ وجود رابطۀ بین متغیر مدیریت سود و گزارشگری مالی متقلبانه نتایج آزمون نشان داد رابطهای مثبت بین آنها وجود دارد که به تأیید فرضیۀ دوازدهم منجر میشود و مطابق یافتۀ پژوهش پرولز و لوجی (2011) و معصومی و همکاران (1399) است (معصومی و همکاران، 1399؛ Perols & Lougee, 2011). این نتایج ممکن است همگام با نظریۀ نمایندگی باشد که بیان میکند مدیران با بهرهگیری از تواناییهای فردی و استفاده از هر فرصتی به دنبال بیشینهسازی منافع خود هستند. آزمون فرضیههای سیزدهم و چهاردهم به عدم تأیید این دو فرضیه منتج شد و نشان داد متغیرهای دوگانگی مدیرعامل و نوسان قیمت سهام فاقد رابطۀ معنادار با گزارشگری مالی متقلبانه هستند و میتوان چنین استنباط کرد که مدیرعامل تمایل دارد از این موقعیت دوگانۀ خود برای بهبود عملکرد شرکت و حفظ موقعیت خود استفاده کند یا نوسان قیمت سهام ممکن است به دلیلی غیر از وجود تقلب در شرکت رخ دهد که این یافته مطابق نتایج آروم و همکاران (2024)، زاهارا و راتناواتی (2024)، سوسانتو و تریانی (2025)، راهایو و سوسیلوانی (2025)، واردانا و همکاران (2025) و فرانسیسکا و سوهارتونو (2025) است که بیان میکنند عنصر تکبر فاقد رابطۀ معنادار با گزارشگری مالی متقلبانه است و با نتایج پژوهش هیودا و یورومسا (2025)، ندیم و همکاران (2025) و شاله و ثمرین (2025) مغایر است (Arum et al, 2024; Zahara & Ratnawati, 2024; Susanto & Triyanti, 2025; Rahayu & Susilowati, 2025; Wardhana et al., 2025; Fransisca & Suhatono, 2025; Hioda & Urumsah, 2025; Nadhim et al., 2025; Shaleh & Thamrin, 2025). فرضیۀ پانزدهم مبنی بر وجود رابطۀ مثبت بین متغیر عملکرد بازار با گزارشگری مالی متقلبانه تأیید شد و نتایج نشان داد افزایش این متغیر احتمال افزایش گزارشگری مالی متقلبانه را در پی خواهد داشت که مطابق نتایج پژوهش جانا و همکاران (2021) و با نتایج پژوهش ایناواتی و عارف (2022) و فبریانی و همکاران (2022) مغایر است (Jannah et al., 2021; Inawati & Arief, 2022; Febriani et al., 2022). در نهایت، فرضیۀ شانزدهم مبنی بر وجود رابطۀ مثبت بین متغیر معامله با اشخاص وابسته و گزارشگری مالی متقلبانه تأیید نشد، زیرا نگرانی دربارۀ وجود معامله با اشخاص وابسته فقط در برخی از این معاملات وجود دارد و صرف وجود معامله با اشخاص وابسته نمیتواند دلیلی برای گزارشگری مالی متقلبانه باشد که این یافته همسو با نتایج پژوهش گوردن و همکاران (2005) است (Gordon et al. 2005). با توجه به نتایج پژوهش حاضر، به استفادهکنندگان از صورتهای مالی توصیه میشود در راستای اخذ تصمیمهای مناسب اقتصادی و جلوگیری از هدررفت منابع محدود مالی، توجهی ویژه به روابط بین متغیرهای نسبت تغییر داراییها، نرخ بازده دارایی و درصد سهام مدیریتی (عنصر فشار)، نسبت تغییر حسابهای دریافتنی و درصد استقلال اعضای هیئتمدیره (عنصر فرصت)، تغییر حسابرس، اظهارنظرهای حسابرس و نسبت اقلام تعهدی (عنصر منطقیسازی)، مدیریت سود و صورتهای مالی تجدید ارائه شده (عنصر توانایی) و در نهایت، نسبت ارزش بازار به ارزش دفتری هر سهم (عنصر تبانی) با گزارشگری مالی متقلبانه شرکت داشته باشند. همچنین، به شرکتها توصیه میشود تا با انجام سازوکارهای نظارتی مؤثر بر فعالیت مدیران، فرصت دستکاری صورتهای مالی را محدود کنند. به سهامداران عمده و اعضای هیئتمدیره توصیه میشود به ویژگیهای مدیرعامل و میزان پایبندی او به اجرای استانداردها و اصول پذیرفتهشدۀ حسابداری به منظور کاهش احتمال وقوع تقلب توجهی ویژه داشته باشند. به حسابرسان توصیه میشود در مرحلۀ پذیرش کار یا برنامهریزی امور، ریسک تقلب بااهمیت در صورتهای مالی را برآورد کنند تا با انتخاب روشهای حسابرسی مناسب، ریسک حسابرسی را محدود کنند. از طرفی، عدم وجود پایگاه اطلاعاتی رسمی در رابطه با گزارشگری مالی متقلبانه و عدم انتشار اطلاعات مرتبط با شرکتهای متقلب توسط دولت یا ارگانهای ذیربط به منظور عدم نیاز به برآورد و متعاقباً شناسایی شرکتهای متقلب از غیرمتقلب مهمترین محدودیت پژوهش حاضر تلقی میشود. انتظار میرود نتایج پژوهش حاضر به گسترش مبانی نظری در رابطه با گزارشگری مالی متقلبانه منجر شود و اطلاعاتی سودمند را در اختیار گروههای مختلف به منظور تصمیمگیریهای مناسب قرار دهد و مرجعی برای ادامۀ کار توسط سایر پژوهشگران در راستای برطرفکردن کاستیهای موجود در پژوهش حاضر و شفافسازی شرایط وقوع تقلب با هدف آگاهسازی فعالان بازار باشد. از این رو، با توجه به نتایج و محدودیت پژوهش، پیشنهاد میشود پژوهشگران از سایر الگوهای اندازهگیری تقلب به منظور شناسایی و تفکیک شرکتهای متقلب از غیرمتقلب استفاده کنند یا از متغیرهای بیشتری برای شناسایی هر یک از عناصر ششضلعی تقلب به کمک الگوها و تکنیکهای جدید مانند یادگیری ماشین، شبکههای عصبی و الگوریتمهای ریاضی استفاده کنند. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
)